Z obowiązujących przepisów ustawy z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny (Dz. U. z 2025 r. poz. 825, ze zm.) wynika prymat służby wojskowej nad zatrudnieniem w ramach stosunku pracy. Zależność między pojęciami zawodowa służba wojskowa a stosunek pracy przejawia się w szczególności w powiązaniu przejścia do armii z automatycznym wygaśnięciem dotychczasowej umowy, gdy powołanie otrzymuje zatrudniony pracownik.
Powołanie do zawodowej służby wojskowej
Zawodowa służba wojskowa jest rodzajem czynnej służby wojskowej. Powołanie do niej następuje na czas nieokreślony, gdy przemawiają za tym potrzeby Sił Zbrojnych. Stosunek służbowy żołnierza zawodowego powstaje w drodze powołania na podstawie dobrowolnego zgłoszenia się do tej służby. Termin rozpoczęcia pełnienia zawodowej służby wojskowej oraz stanowisko służbowe, na jakim będzie pełniona ta służba, określa rozkaz personalny. Pierwszeństwo w powołaniu do zawodowej służby wojskowej mają osoby, które odbyły dobrowolną zasadniczą służbę wojskową. Zdolność fizyczną i psychiczną do pełnienia zawodowej służby wojskowej ustala wojskowa komisja lekarska właściwa ze względu na miejsce stacjonowania jednostki wojskowej lub pododdziału jednostki wojskowej, w której żołnierz pełni służbę, a w przypadku określania zdolności do służby w poszczególnych rodzajach Sił Zbrojnych oraz rodzajach wojsk właściwa rzeczowo wojskowa komisja lekarska.
Żołnierz zawodowy pełni zawodową służbę wojskową:
- na stanowisku służbowym;
- w uczelni wojskowej, szkole podoficerskiej, centrum szkolenia, ośrodku szkolenia, w których pobiera naukę;
- w dyspozycji kierownika komórki organizacyjnej właściwej do spraw kadr (dotyczy żołnierza zwolnionego z dotychczas zajmowanego stanowiska służbowego).
W czasie pełnienia czynnej służby wojskowej (z wyłączeniem służby pełnionej w razie mobilizacji i w czasie wojny), żołnierz zawodowy podlega corocznemu opiniowaniu służbowemu przez przełożonego. Ma ono na celu, oprócz oceny wywiązywania się przez żołnierza z obowiązków na stanowisku służbowym lub wykonywania zadań, również:
- ocenę jego kompetencji i predyspozycji,
- ocenę jego postawy i zachowania poza godzinami służby,
- wyznaczenie kierunków rozwoju zawodowego i określenie potrzeb szkoleniowych opiniowanego żołnierza
(art. 121, art. 127, art. 129 pkt 1, art. 130 ust. 1 pkt 4, art. 185, art. 190, art. 191, art. 200 ustawy z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny).
Jak ustaje stosunek pracy?
W przepisach prawa pracy określono dwa sposoby zakończenia stosunku pracy – może to nastąpić przez jego:
- rozwiązanie;
- wygaśnięcie.
Zgodnie z art. 30 § 1 Kodeksu pracy, umowa o pracę rozwiązuje się:
- na mocy porozumienia stron;
- przez oświadczenie jednej ze stron z zachowaniem okresu wypowiedzenia (rozwiązanie umowy o pracę za wypowiedzeniem);
- przez oświadczenie jednej ze stron bez zachowania okresu wypowiedzenia (rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia);
- z upływem czasu, na który była zawarta.
Z wygaśnięciem stosunku pracy mamy natomiast do czynienia w przypadkach:
- śmierci pracownika;
- śmierci pracodawcy – jeżeli nie następuje przejęcie pracownika przez nowego pracodawcę ani ustanowienie zarządu sukcesyjnego;
- upływu 3 miesięcy nieobecności pracownika w pracy z powodu tymczasowego aresztowania, chyba że pracodawca rozwiązał wcześniej bez wypowiedzenia umowę o pracę z winy pracownika;
- określonych w przepisach szczególnych
(art. 63-632, art. 66 Kodeksu pracy).
Rozwiązanie stosunku pracy tym różni się od jego wygaśnięcia, że aby doszło do rozwiązania, konieczne jest złożenie oświadczeń woli dotyczących zakończenia tego stosunku. Oświadczenia takie mogą być złożone przez:
- obie strony (pracownika i pracodawcę) – w przypadkach rozwiązania umowy o pracę na mocy porozumienia stron lub z upływem czasu, na który była zawarta (w tym drugim przypadku oświadczenie o dniu rozwiązania umowy strony zamieszczają w umowie już przy jej zawarciu);
- jedną ze stron (pracownika lub pracodawcę) – w przypadkach rozwiązania umowy o pracę w trybach za wypowiedzeniem lub bez wypowiedzenia.
Do wygaśnięcia stosunku pracy nie dochodzi w następstwie złożenia oświadczenia woli, lecz w wyniku zaistnienia określonego w przepisach prawa zdarzenia faktycznego, jak śmierć strony tego stosunku czy też tymczasowe aresztowanie pracownika trwające ponad 3 miesiące. W przypadku wygaśnięcia stosunku pracy jego ustanie następuje z mocy prawa bez konieczności podejmowania przez żadną ze stron jakichkolwiek działań w celu doprowadzenia do zakończenia trwania więzi prawnej pracodawca-pracownik.
Zawodowa służba wojskowa a stosunek pracy – kiedy dochodzi do wygaśnięcia umowy?
Z chwilą powołania pracownika do zawodowej służby wojskowej stosunek pracy nie jest rozwiązywany (oświadczeniem woli), lecz wygasa (z mocy prawa) z dniem stawienia się pracownika do tej służby. Art. 189 ust. 2 ustawy o obronie Ojczyzny stanowi: „Stosunek pracy z pracownikiem powołanym do zawodowej służby wojskowej wygasa z dniem stawienia się do tej służby.” W konsekwencji – na co zwrócono uwagę m.in. w wyjaśnieniach Państwowej Inspekcji Pracy – pracodawca w szczególności nie składa wypowiedzenia ani nie zawiera porozumienia (porozumienia stron), a jedynie odnotowuje wygaśnięcie stosunku pracy w określonym dniu (dniu stawienia się do służby). W tym dniu należy dokonać rozliczeń z pracownikiem, w tym wydać świadectwo pracy (art. 97 Kodeksu pracy), w którym (w ust. 4 lit. b) należy wpisać, że stosunek pracy ustał w wyniku wygaśnięcia, na podstawie art. 63 Kodeksu pracy, w związku z art. 189 ust. 2 ustawy o obronie Ojczyzny.
Państwowa Inspekcja Pracy zwróciła uwagę na to, że do takich przypadków często mylnie stosowany jest art. 303 ustawy o obronie Ojczyzny, w którym przewidziano zakaz rozwiązania stosunku pracy bez zgody pracownika. Przepis ten dotyczy powołania do zasadniczej służby wojskowej lub terytorialnej służby wojskowej, a nie do zawodowej służby wojskowej. Przy zawodowej służbie mechanizm jest inny – opisane wyżej wygaśnięcie.
Niezależnie od daty wygaśnięcia stosunku pracy, pracownik zachowuje prawo do ostatnio pobieranego wynagrodzenia od pracodawcy do końca miesiąca kalendarzowego, w którym jest obowiązany stawić się do pełnienia zawodowej służby wojskowej (art. 189 ust. 1 ustawy o obronie Ojczyzny). Jest to świadczenie należne za „resztę” miesiąca – nawet wtedy, gdy wygaśnięcie nastąpiło na jego początku. W praktyce wypłaca się je przy rozliczeniu końcowym, w wysokości ostatnio pobieranego wynagrodzenia miesięcznego.
Zawodowa służba wojskowa a stosunek pracy w świetle rozliczenia wynagrodzenia
Należy zastosować § 5 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy
(Dz. U. z 2017 r. poz. 927). Zgodnie z tym przepisem, przy ustalaniu wynagrodzenia za czas zwolnienia od pracy oraz za czas niewykonywania pracy, gdy przepisy przewidują zachowanie przez pracownika prawa do wynagrodzenia, stosuje się zasady obowiązujące przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop, z tym że składniki wynagrodzenia ustalane w wysokości przeciętnej oblicza się z miesiąca, w którym przypadło zwolnienie od pracy lub okres niewykonywania pracy.
W wynagrodzeniu pracownika za nieprzepracowaną część miesiąca w związku z powołaniem do zawodowej służby wojskowej należy uwzględnić wszystkie składniki jego wynagrodzenia oraz inne świadczenia ze stosunku pracy, z wyłączeniem:
- jednorazowych lub nieperiodycznych wypłat za spełnienie określonego zadania bądź za określone osiągnięcie,
- wynagrodzenia za czas gotowości do pracy oraz za czas niezawinionego przez pracownika przestoju,
- gratyfikacji (nagród) jubileuszowych,
- wynagrodzenia za czas urlopu wypoczynkowego, a także za czas innej usprawiedliwionej nieobecności w pracy,
- ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy,
- dodatkowego wynagrodzenia radcy prawnego z tytułu zastępstwa sądowego,
- wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną,
- kwoty wyrównania do wynagrodzenia za pracę do wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę,
- nagród z zakładowego funduszu nagród, dodatkowego wynagrodzenia rocznego, należności przysługujących z tytułu udziału w zysku lub w nadwyżce bilansowej,
- odpraw emerytalnych lub rentowych albo innych odpraw pieniężnych,
- wynagrodzenia i odszkodowania przysługującego w razie rozwiązania stosunku pracy.
Skutek prawny w postaci wygaśnięcia stosunku pracy następuje zawsze niezależnie od woli stron tego stosunku – z mocy prawa. Z takim przypadkiem mamy do czynienia przy powołaniu pracownika do zawodowej służby wojskowej.