Pracownicy młodociani, zatrudnieni w celu przygotowania zawodowego, często kontynuują pracę u pracodawcy, u którego było prowadzone wspomniane przygotowanie. Wiąże się to z koniecznością aktualizacji danych ewidencyjnych dotyczących ubezpieczeń społecznych. W jaki sposób rozliczyć ZUS po zmianie przygotowania zawodowego na umowę o pracę? O tym poniżej.
Czym jest zatrudnienie w celu przygotowania zawodowego młodocianego?
Młodociany – osoba, która ukończyła 15 lat, a nie przekroczyła 18 lat – niemający kwalifikacji zawodowych może być zatrudniony tylko w celu przygotowania zawodowego, które odbywa się przez:
naukę zawodu – mającą na celu przygotowanie młodocianego do pracy w charakterze wykwalifikowanego pracownika lub czeladnika i obejmującą praktyczną naukę zawodu, która jest organizowana u pracodawcy oraz dokształcanie teoretyczne, lub
przyuczenie do wykonywania określonej pracy – którego celem jest przygotowanie młodocianego do pracy w charakterze przyuczonego pracownika i może dotyczyć wybranych prac związanych z nauką zawodu.
Pracodawca jest obowiązany zawrzeć z młodocianym na piśmie umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego. Do zawierania i rozwiązywania z młodocianymi takich umów mają zastosowanie przepisy Kodeksu pracy dotyczące umów o pracę na czas nieokreślony z niżej wskazanymi zmianami, w dwóch obszarach.
Po pierwsze, umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego powinna określać w szczególności:
rodzaj przygotowania zawodowego (nauka zawodu lub przyuczenie do wykonywania określonej pracy),
czas trwania i miejsce odbywania przygotowania zawodowego,
sposób dokształcania teoretycznego,
wysokość wynagrodzenia.
Po drugie, rozwiązanie za wypowiedzeniem umowy o pracę zawartej w celu przygotowania zawodowego dopuszczalne jest tylko w razie:
niewypełniania przez młodocianego obowiązków wynikających z umowy o pracę lub obowiązku dokształcania się, pomimo stosowania wobec niego środków wychowawczych;
ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy;
reorganizacji zakładu pracy uniemożliwiającej kontynuowanie przygotowania zawodowego;
stwierdzenia nieprzydatności młodocianego do pracy, w której zakresie odbywa przygotowanie zawodowe.
Należy też odnotować, że w drodze wyjątku od zasady zawierania z młodocianymi umów o pracę na czas nieokreślony pracodawca zatrudniający w celu nauki zawodu większą liczbę młodocianych, niż wynika to z jego potrzeb, może zawierać z nimi umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego na czas określony, jednak nie krótszy niż okres kształcenia.
Kiedy i jak kończy się okres przygotowania zawodowego?
Wiedza i umiejętności nabyte przez młodocianego podczas nauki zawodu lub przyuczenia do wykonywania określonej pracy są sprawdzane w trakcie egzaminu. Zdanie egzaminu oznacza zakończenie przygotowania zawodowego.
Młodociany zatrudniony u pracodawcy niebędącego rzemieślnikiem dokształcający się:
w branżowej szkole I stopnia – zdaje egzamin zawodowy;
u pracodawcy albo na turnusie dokształcania teoretycznego młodocianych organizowanym przez centrum kształcenia zawodowego, branżowe centrum umiejętności lub szkołę prowadzącą kształcenie zawodowe – zdaje egzamin eksternistyczny zawodowy, przeprowadzany przez okręgową komisję egzaminacyjną.
Egzaminy te przeprowadza się zgodnie z przepisami Ustawy z dnia 7 września 1991 roku o systemie oświaty.
Młodociany zatrudniony u pracodawcy będącego rzemieślnikiem zdaje egzamin kwalifikacyjny na tytuł czeladnika przeprowadzany przez komisje egzaminacyjne izb rzemieślniczych, zgodnie z przepisami w sprawie egzaminu czeladniczego, egzaminu mistrzowskiego oraz egzaminu sprawdzającego, przeprowadzanych przez komisje egzaminacyjne izb rzemieślniczych.
Z kolei przyuczenie do wykonywania określonej pracy kończy się egzaminem sprawdzającym składanym:
bezpośrednio u swojego pracodawcy – gdy pracodawca nie jest rzemieślnikiem;
przed komisją egzaminacyjną izby rzemieślniczej, na zasadach określonych przez Związek Rzemiosła Polskiego – gdy pracodawca jest rzemieślnikiem.
Przekształcenie umowy o pracę
Po zakończeniu odbywania przez młodocianego pracownika przygotowania zawodowego umowa o pracę na czas nieokreślony, zawarta w celu tego przygotowania, nie ulega rozwiązaniu, lecz przekształca się w „zwykłą” umowę o pracę – stosunek pracy nadal trwa (patrz wyrok Sądu Najwyższego z 4 lipca 2001 roku, I PKN 522/00).
Przykład 1.
29 maja 2026 roku pracownik młodociany, zatrudniony w ramach umowy o pracę na czas nieokreślony, zawartej w celu przygotowania zawodowego, zakończył okres nauki zawodu, w związku ze zdaniem egzaminu czeladniczego. Od następnego dnia (30 maja 2026 roku) wspomniana umowa uległa przekształceniu w „zwykłą” umowę o pracę.
Skutkiem omawianego przekształcenia jest w szczególności to, że po zakończeniu przygotowania zawodowego do młodocianego nie stosuje się już przepisów dotyczących warunków wynagradzania w okresie nauki zawodu i przyuczenia do określonej pracy. W myśl tych przepisów młodocianemu w okresie nauki zawodu przysługuje wynagrodzenie obliczane w stosunku procentowym do przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej w poprzednim kwartale, obowiązującego od pierwszego dnia następnego miesiąca po ogłoszeniu przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”. Wspomniany stosunek procentowy wynagrodzenia wynosi:
nie mniej niż 8% – w pierwszym roku nauki lub klasie I branżowej szkoły I stopnia w przypadku młodocianego realizującego dokształcanie teoretyczne w tej szkole,
nie mniej niż 9% – w drugim roku nauki lub klasie II branżowej szkoły I stopnia w przypadku młodocianego realizującego dokształcanie teoretyczne w tej szkole,
nie mniej niż 10% – w trzecim roku nauki lub klasie III branżowej szkoły I stopnia w przypadku młodocianego realizującego dokształcanie teoretyczne w tej szkole.
Natomiast młodocianym odbywającym przyuczenie do wykonywania określonej pracy przysługuje nie mniej niż 7% wynagrodzenia, o którym mowa wyżej.
Kontynuacja obowiązku składkowego
Składki na ubezpieczenia społeczne opłaca się od przychodów ze stosunku pracy osiąganych przez pracownika zarówno przed, jak i po przekształceniu umowy o pracę. Konieczne jest jednak dokonanie aktualizacji kodu ubezpieczenia.
Młodociany, jak każda osoba objęta obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, podlega zgłoszeniu do ubezpieczeń społecznych. Zgłoszenia dokonuje się w terminie 7 dni od daty powstania obowiązku ubezpieczenia. Zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych zawiera m.in. następujące dane dotyczące osoby zgłaszanej: nazwisko, imiona, datę urodzenia, nazwisko rodowe, obywatelstwo i płeć, tytuł ubezpieczenia, stopień niepełnosprawności, posiadanie ustalonego prawa do emerytury lub renty, wykonywany zawód, adres zameldowania na stałe miejsce pobytu, adres zamieszkania i adres do korespondencji. W zgłoszeniu podaje się też kod tytułu ubezpieczenia.
Kod tytułu ubezpieczenia składa się z 6 znaków, oznaczających:
podmiot podstawowy wraz z rozszerzeniem (4 znaki),
ustalone bądź nieustalone prawo do emerytury lub renty (1 znak),
stopień niepełnosprawności (1 znak).
Podmiot podstawowy wraz z rozszerzeniem „0120” oznacza pracownika młodocianego. Kod ten należy zmienić z dniem przekształcenia umowy o pracę w umowę „zwykłą” na „0110”, co oznacza pracownika podlegającego ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu.
O tej zmianie pracodawca (płatnik składek) powinien zawiadomić ZUS poprzez złożenie zgłoszenia wyrejestrowania i ponownego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych zawierającego prawidłowe dane.
ZUS po zmianie przygotowania zawodowego na umowę o pracę – podsumowanie
Podsumowując, przekształcenie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego w umowę „zwykłą” skutkuje koniecznością aktualizacji kodu tytułu ubezpieczeń. Ponadto może zachodzić potrzeba zmiany niektórych postanowień tej umowy – na mocy porozumienia stron albo wypowiedzenia zmieniającego – w szczególności w zakresie warunków wynagradzania.
