Korzystanie z urlopów związanych z rodzicielstwem - zasady

Obecnie obowiązujące przepisy prawa dają rodzicom szereg możliwości wspierających łączenie aktywności zawodowej z opieką nad dzieckiem. Jednym z kluczowych zagadnień jest korzystanie z urlopów związanych z rodzicielstwem przez rodziców w tym samym czasie. Wielu przedsiębiorców i pracowników zastanawia się, czy macierzyński, rodzicielski, ojcowski oraz wychowawczy można łączyć w jednym terminie. Poniżej wyjaśniamy zawiłości tych regulacji.

Urlop macierzyński

Art. 180 § 1 kp stanowi, że pracownicy przysługuje urlop macierzyński w wymiarze:

• 20 tygodni – w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie,
• 31 tygodni – w przypadku urodzenia dwojga dzieci przy jednym porodzie,
• 33 tygodni – w przypadku urodzenia trojga dzieci przy jednym porodzie,
• 35 tygodni – w przypadku urodzenia czworga dzieci przy jednym porodzie,
• 37 tygodni – w przypadku urodzenia pięciorga i więcej dzieci przy jednym porodzie.

Przed przewidywaną datą porodu pracownica może wykorzystać nie więcej niż 6 tygodni urlopu macierzyńskiego, natomiast po porodzie przysługuje urlop macierzyński niewykorzystany przed porodem aż do wyczerpania wymiaru określonego w art. 180 § 1 kp.

Ponadto pracownica, po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego, ma prawo zrezygnować z pozostałej części tego urlopu i powrócić do pracy, jeżeli:

• pozostałą część urlopu macierzyńskiego wykorzysta pracownik-ojciec wychowujący dziecko;
• przez okres odpowiadający okresowi, który pozostał do końca urlopu macierzyńskiego, osobistą opiekę nad dzieckiem będzie sprawował ubezpieczony-ojciec dziecka, który w celu sprawowania tej opieki przerwał działalność zarobkową.

Jak wynika z powyższego, urlop macierzyński przysługuje przede wszystkim matce dziecka. Jednak – w razie zaistnienia zdarzeń powodujących rezygnację przez ubezpieczoną z tego uprawnienia – z urlopu macierzyńskiego może skorzystać pracownik-ojciec dziecka, a niekiedy także pracownik-inny członek najbliższej rodziny.

Urlop rodzicielski a korzystanie z urlopów związanych z rodzicielstwem

Zgodnie z art. 182(1a) § 1 kp, pracownicy-rodzice dziecka mają prawo do urlopu rodzicielskiego w celu sprawowania opieki nad dzieckiem w wymiarze do:

• 41 tygodni — w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie,
• 43 tygodni — w przypadkach urodzenia dwojga lub więcej dzieci przy jednym porodzie.

Jeżeli pracownicy–rodzice dziecka mają zaświadczenie lekarza ubezpieczenia zdrowotnego o ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniu albo nieuleczalnej chorobie zagrażającej życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu, wymiar urlopu rodzicielskiego ulega podwyższeniu i wynosi do:

• 65 tygodni – w razie urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie,
• 67 tygodni – jeżeli doszło do urodzenia dwojga lub więcej dzieci przy jednym porodzie.

Urlop rodzicielski w powyższym wymiarze przysługuje łącznie obojgu pracownikom–rodzicom dziecka i jest udzielany jednorazowo albo nie więcej niż w 5 częściach nie później niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6. rok życia.

W przeciwieństwie do urlopu macierzyńskiego urlop rodzicielski może być jednocześnie wykorzystywany przez obojga rodziców.

Skorzystanie z urlopu rodzicielskiego w wymiarze co najmniej 9 tygodni stanowi wykorzystanie przez pracownika–rodzica dziecka indywidualnej niepodlegającej przeniesieniu części tego urlopu.

W przypadku obojga rodziców, w konkretnych sytuacjach, jest możliwe równoczesne korzystanie z urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego.

Przykład 1.

Pracownik–ojciec dziecka wystąpił do pracodawcy z odpowiednio udokumentowanym wnioskiem o udzielenie mu urlopu rodzicielskiego w wymiarze 9 tygodni, z zachowaniem ustawowych terminów. Pracownica–matka dziecka przebywa w tym czasie na urlopie macierzyńskim. Pracodawca uwzględnił wniosek pracownika–ojca dziecka w zakresie udzielenia urlopu rodzicielskiego.

Z analogiczną sytuacją będziemy mieć do czynienia w przypadku urlopu ojcowskiego, jeżeli bowiem jest spełnione kryterium wieku dziecka, czyli do ukończenia przez nie 12. miesiąca życia, pracownik-ojciec może wystąpić o urlop ojcowski w czasie gdy pracownica–matka dziecka przebywa na urlopie rodzicielskim.

Podobnie jest w przypadku urlopu wychowawczego – jeżeli jeden rodzic korzysta z urlopu rodzicielskiego, drugi może wystąpić o urlop wychowawczy, jeśli spełnia warunki określone w kp do udzielenia tego urlopu.

Urlop ojcowski

Z samej nazwy uprawnienia urlop ojcowski jest zarezerwowany dla pracowników–ojców dzieci.

Zgodnie z art. 182(3) § 1 kp w celu sprawowania opieki nad dzieckiem pracownik–ojciec ma prawo do urlopu ojcowskiego w wymiarze do 2 tygodni, nie dłużej jednak niż do:

1. ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia, albo
2. upływu 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia orzekającego przysposobienie dziecka i nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 14. roku życia.

Urlop ojcowski:

• może być wykorzystany jednorazowo albo nie więcej niż w 2 częściach, z których żadna nie może być krótsza niż tydzień;
• jest udzielany na wniosek w postaci papierowej lub elektronicznej składany przez pracownika–ojca w terminie nie krótszym niż 7 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu.

Jak wygląda sprawa łączenia prawa do urlopu ojcowskiego z innymi urlopami związanymi z rodzicielstwem?

Przykład 2.

Pracownica–matka dziecka korzysta z 20-tygodniowego urlopu macierzyńskiego. W tym okresie ojciec dziecka zamierza złożyć wniosek o urlop ojcowski. Warunki ustawowe po stronie pracownika–ojca są spełnione, podobnie jak kryterium wieku dziecka. W takich okolicznościach nie ma przeszkód do udzielenia ojcu dziecka urlopu ojcowskiego.

Urlop wychowawczy w systemie urlopów związanych z rodzicielstwem

Zgodnie z art. 186 § 1 kp pracownik zatrudniony co najmniej 6 miesięcy ma prawo do urlopu wychowawczego w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, przy czym do 6-miesięcznego okresu zatrudnienia wlicza się poprzednie okresy pracy.

Wymiar urlopu wychowawczego wynosi do 36 miesięcy i jest udzielany na okres nie dłuższy niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6. rok życia.

Jeżeli z powodu stanu zdrowia potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności dziecko wymaga osobistej opieki pracownika, niezależnie od wskazanego urlopu w podstawowym wymiarze – może być udzielony urlop wychowawczy w wymiarze do 36 miesięcy, jednak na okres nie dłuższy niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia.

Urlopy we wskazanych wymiarach przysługują łącznie obojgu rodzicom lub opiekunom dziecka.

Każdemu z rodziców lub opiekunów dziecka przysługuje wyłączne prawo do 1 miesiąca urlopu wychowawczego z ogólnego wymiaru urlopu, przy czym prawa tego nie można przenieść na drugiego z rodziców lub opiekunów dziecka.

Skorzystanie z urlopu wychowawczego w wymiarze co najmniej 1 miesiąca oznacza wykorzystanie przez rodzica lub opiekuna dziecka urlopu w części niepodlegającej przeniesieniu na drugiego rodzica lub opiekuna.

Urlop wychowawczy jest udzielany nie więcej niż w 5 częściach, przy czym liczbę części ustala się na podstawie liczby złożonych wniosków o udzielenie urlopu.

Bezsporne jest zatem, że jednoczesne korzystanie z urlopu wychowawczego przez obojga rodziców lub opiekunów dziecka jest w pełni dozwolone. Czy dotyczy to także pozostałych urlopów związanych z rodzicielstwem?

Przykład 3.

Pracownik–ojciec dziecka spełnia warunki kodeksowe w zakresie minimalnego okresu zatrudnienia uwzględnianego przy udzieleniu urlopu wychowawczego. W związku z tym pracownik zamierza wystąpić do pracodawcy o udzielenie takiego urlopu. Wniosek pracownika–ojca dziecka dotyczy okresu, w którym matka dziecka korzysta z urlopu macierzyńskiego. Nie stanowi to jednak przeszkody do udzielenia ojcu urlopu wychowawczego.

Takie same zasady odnoszą się do urlopu ojcowskiego, wobec czego pracownik–ojciec dziecka może wystąpić o urlop ojcowski, jeżeli spełnia warunki ustawowe do jego przyznania, a matka dziecka korzysta w tym czasie z urlopu wychowawczego.

Ponadto przepisy kp pozwalają na jednoczesne korzystanie przez pracownicę z urlopu rodzicielskiego w okresie, gdy pracownik–ojciec dziecka jest na urlopie wychowawczym.

Korzystanie z urlopów związanych z rodzicielstwem. Podsumowanie

Możliwość korzystania z różnych urlopów związanych z rodzicielstwem w tym samym czasie przez obojga rodziców stanowi istotne udogodnienie w przepisach prawa pracy. Wprawdzie pracownicy–rodzice dziecka nie mogą jednocześnie korzystać z urlopu macierzyńskiego, jednak w odniesieniu do innych urlopów należnych z tytułu opieki nad dzieckiem sytuacja ta jest odmienna. Jeżeli zatem rodzice spełniają wymagania ustawowe, to jest możliwe bardziej elastyczne korzystanie z urlopów związanych z rodzicielstwem.