Rozdział IV rozporządzenia (UE) 2023/2854, znanego jako Data Act, wprowadza istotne standardy dotyczące ochrony przedsiębiorstw przed zjawiskiem, jakim są nieuczciwe postanowienia umowne w Data Act. Regulacja ta jest odpowiedzią na problem nierównowagi kontraktowej, w której strona o silniejszej pozycji negocjacyjnej narzuca warunki dostępu do danych. Zrozumienie tych przepisów jest niezbędne dla każdego przedsiębiorcy, aby skutecznie zabezpieczyć swoje interesy w obrocie danymi.
Zakres zastosowania regulacji dotyczących nieuczciwych postanowień umownych w Data Act
Przepisy dotyczące nieuczciwych klauzul mają zastosowanie do postanowień umownych dotyczących dostępu do danych i ich wykorzystywania lub odpowiedzialności i środków ochrony prawnej wobec naruszenia lub odstąpienia od obowiązków dotyczących danych. Zakres ten jest precyzyjnie ograniczony – analiza nieuczciwego charakteru ustanowiona w Data Act nie ma zastosowania do innych części tej samej umowy, niezwiązanych z udostępnianiem danych, ani do postanowień umownych określających główny przedmiot umowy lub relację ceny do dostarczonych w zamian danych.
Przepisy te mają zastosowanie do umów zawartych po 12 września 2025 roku, a od 12 września 2027 roku obejmą również umowy zawarte do 12 września 2025 roku włącznie pod warunkiem, że zostały zawarte na czas nieokreślony lub wygasają co najmniej 10 lat po 11 stycznia 2024 roku.
Czym są nieuczciwe postanowienia umowne w Data Act nałożone jednostronnie?
Kluczowym elementem konstrukcyjnym regulacji jest pojęcie postanowienia umownego nałożonego jednostronnie. Data Act nie obejmuje ochroną przed nieuczciwymi postanowieniami wszystkich postanowień umownych, lecz wyłącznie te, które zostały nałożone jednostronnie. Postanowienie umowne uważa się za nałożone jednostronnie, jeżeli zaproponowała je jedna umawiająca się strona, a druga umawiająca się strona nie była w stanie wpłynąć na jego treść pomimo próby negocjacji tej treści.
Ciężar udowodnienia, że postanowienie umowne nie zostało jednostronnie narzucone, spoczywa na umawiającej się stronie, która zaproponowała to postanowienie.
Co istotne, umawiająca się strona, która zaproponowała sporne postanowienie, nie może twierdzić, że jest ono nieuczciwe – możliwość powołania się na nieuczciwość postanowienia przysługuje wyłącznie stronie, na którą postanowienie zostało nałożone.
Podejście to odzwierciedla zasadę swobody umów, będącą podstawową ideą stosunków między przedsiębiorcami. Zdecydowana większość postanowień umownych, które w kontekście handlowym są korzystniejsze dla jednej ze stron, w tym postanowienia zwykle występujące w umowach między przedsiębiorcami, zwyczajnie odzwierciedla zasadę swobody zawierania umów i pozostaje w mocy.
Ogólna klauzula nieuczciwości
Data Act wprowadza ogólną klauzulę nieuczciwości, zgodnie z którą postanowienie umowne jest nieuczciwe, jeżeli cechuje się tym, że jego stosowanie rażąco odbiega od dobrej praktyki handlowej w zakresie dostępu do danych i ich wykorzystywania, w przeciwieństwie do zasady dobrej wiary i uczciwego obrotu.
Ogólna klauzula nieuczciwości pełni funkcję uzupełniającą wobec szczegółowych wykazów postanowień nieuczciwych – ma zastosowanie do postanowień, które nie widnieją w żadnym z tych wykazów, lecz mimo to rażąco naruszają równowagę kontraktową.
Do celów Data Act rażące odstępstwo od dobrej praktyki handlowej obejmuje m.in. obiektywne zmniejszenie zdolności strony, na którą jednostronnie nałożone zostało postanowienie, do ochrony uzasadnionego interesu handlowego leżącego w przedmiotowych danych.
Przykład 1.
Duże przedsiębiorstwo produkcyjne zawiera z małym dostawcą oprogramowania umowę, na podstawie której dostawca oprogramowania zobowiązuje się do świadczenia usługi powiązanej z maszynami przemysłowymi producenta. Umowa zawiera postanowienie, zgodnie z którym wszelkie dane wygenerowane podczas korzystania z maszyn przez pracowników przedsiębiorstwa produkcyjnego stają się wyłączną własnością dużego przedsiębiorstwa, a dostawca oprogramowania zrzeka się prawa do jakiegokolwiek dostępu do tych danych, nawet na potrzeby diagnostyki i usuwania usterek świadczonej usługi. Dostawca oprogramowania próbował negocjować to postanowienie, jednak duże przedsiębiorstwo odmówiło jakichkolwiek zmian. Czy w takiej sytuacji mały dostawca oprogramowania jest całkowicie bezradny i musi zaakceptować warunki? Nie, ponieważ postanowienie to może być uznane za nieuczciwe w rozumieniu Data Act. Po pierwsze, zostało nałożone jednostronnie – dostawca oprogramowania pomimo próby negocjacji nie był w stanie wpłynąć na jego treść, a ciężar udowodnienia, że tak nie było, spoczywa na dużym przedsiębiorstwie, które postanowienie zaproponowało. Po drugie, postanowienie to może wypełniać przesłankę domniemania nieuczciwości, ponieważ uniemożliwia stronie, na którą jednostronnie nałożono postanowienie, wykorzystywanie danych dostarczonych lub wygenerowanych przez tę stronę w okresie obowiązywania umowy w takim stopniu, że strona ta nie jest uprawniona do wykorzystywania takich danych, pobierania ich, uzyskiwania do nich dostępu, kontrolowania ich lub wykorzystywania ich wartości w odpowiedni sposób.
Postanowienia zawsze uznawane za nieuczciwe
Data Act wprowadza katalog postanowień uznawanych za nieuczciwe w każdym przypadku – które bez wyjątku uznaje się za nieuczciwe, niezależnie od okoliczności konkretnego przypadku. Są to postanowienia, których celem lub skutkiem jest po pierwsze wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności strony, która jednostronnie narzuciła postanowienie, za czyny umyślne lub wynikające z rażącego niedbalstwa.
Po drugie, za zawsze nieuczciwe uznaje się postanowienie wyłączające środki ochrony prawnej dostępne stronie, na którą jednostronnie narzucono postanowienie, w przypadku niewykonania zobowiązań umownych lub wyłączające odpowiedzialność strony, która jednostronnie narzuciła postanowienie, w przypadku naruszenia tych zobowiązań. Po trzecie, zawsze nieuczciwe jest postanowienie przyznające stronie, która jednostronnie narzuciła postanowienie, wyłącznego prawa do ustalania, czy dostarczone dane są zgodne z umową, lub wyłącznego prawa do interpretowania postanowienia umownego.
Postanowienia z tego katalogu nie są wiążące – strona, na którą je nałożono, nie jest nimi związana, a strona narzucająca nie ma możliwości obalenia ich nieuczciwego charakteru poprzez wykazanie, że w danym przypadku postanowienie nie jest nieuczciwe. Bezwzględny charakter tych zakazów stanowi twardy fundament ochrony słabszych uczestników rynku danych.
Postanowienia objęte domniemaniem nieuczciwości
Obok postanowień bezwzględnie nieuczciwych Data Act wprowadza szerszy katalog postanowień, co do których domniemywa się, że są nieuczciwe. Domniemanie to może być obalone przez przedsiębiorstwo, które nakłada dane postanowienie umowne, poprzez wykazanie, że w konkretnym przypadku postanowienie wymienione w rozporządzeniu nie jest nieuczciwe.
Domniemanie nieuczciwości obejmuje postanowienia, których celem lub skutkiem jest niewłaściwe ograniczenie środków ochrony prawnej w przypadku niewykonania zobowiązań umownych lub niewłaściwe ograniczenie odpowiedzialności w przypadku naruszenia tych zobowiązań, lub rozszerzenie odpowiedzialności przedsiębiorstwa, na które jednostronnie narzucone zostało postanowienie. Domniemanie obejmuje również postanowienia umożliwiające stronie narzucającej dostęp do danych drugiej umawiającej się strony i ich wykorzystanie w sposób znacząco szkodliwy dla uzasadnionych interesów tej strony, w szczególności, gdy takie dane zawierają szczególnie chronione dane handlowe lub są chronione tajemnicami przedsiębiorstwa lub prawami własności intelektualnej.
Za domniemanie nieuczciwości objęte są ponadto postanowienia uniemożliwiające stronie, na którą jednostronnie nałożono postanowienie, wykorzystywania danych dostarczonych lub wygenerowanych przez tę stronę w okresie obowiązywania umowy lub ograniczające wykorzystywanie takich danych w takim stopniu, że strona ta nie jest uprawniona do ich wykorzystywania, pobierania, uzyskiwania do nich dostępu, kontrolowania ich lub wykorzystywania ich wartości w odpowiedni sposób. Domniemanie nieuczciwości dotyczy także postanowień uniemożliwiających stronie, na którą narzucono postanowienie, rozwiązania umowy w rozsądnym terminie, uniemożliwiających uzyskania kopii danych dostarczonych lub wygenerowanych przez tę stronę w okresie obowiązywania umowy lub w rozsądnym okresie po jego rozwiązaniu, a także umożliwiających stronie narzucającej rozwiązanie umowy ze zbyt krótkim terminem wypowiedzenia, biorąc pod uwagę rozsądną możliwość drugiej umawiającej się strony zmiany usługi na alternatywną i porównywalną oraz szkodę finansową spowodowaną takim rozwiązaniem, chyba że istnieją ku temu poważne podstawy.
Ostatnią kategorią postanowień objętych domniemaniem nieuczciwości są postanowienia umożliwiające stronie narzucającej istotną zmianę ceny ustalonej w umowie lub jakiegokolwiek innego istotnego warunku związanego z charakterem, formatem, jakością lub liczbą danych podlegających dzieleniu się, bez ważnej przyczyny określonej w umowie i bez prawa drugiej strony do rozwiązania umowy w razie takiej zmiany. Data Act zastrzega jednak, że przepis ten nie wpływa na postanowienia pozwalające stronie narzucającej zastrzec sobie prawo do jednostronnej zmiany postanowień umowy na czas nieokreślony pod warunkiem, że w umowie określona została ważna przyczyna dla takich jednostronnych zmian, o której strona narzucająca jest zobowiązana w rozsądnym terminie poinformować drugą umawiającą się stronę, a druga umawiająca się strona może rozwiązać umowę w razie zmiany bez ponoszenia kosztów.
Skutki stwierdzenia nieuczciwości postanowienia umownego
Data Act precyzyjnie określa konsekwencje stwierdzenia nieuczciwości postanowienia umownego. Nieuczciwe postanowienie umowne nałożone jednostronnie na inne przedsiębiorstwo nie jest dla tego innego przedsiębiorstwa wiążące. Jednocześnie rozporządzenie przyjmuje zasadę zachowania trwałości umowy – w przypadku gdy nieuczciwe postanowienie umowne można oddzielić od pozostałych postanowień umowy, pozostałe postanowienia pozostają wiążące. Oznacza to, że stwierdzenie nieuczciwości jednego postanowienia nie prowadzi automatycznie do nieważności całej umowy.
Strony umowy nie mogą wyłączać stosowania przepisów dotyczących nieuczciwych postanowień umownych, nie mogą od nich odstępować ani zmieniać ich skutków. Zakaz ten ma charakter bezwzględny i stanowi gwarancję, że mechanizm ochrony przed nieuczciwymi postanowieniami umownymi nie będzie mógł zostać zniesiony mocą woli stron, nawet przy zachowaniu pozorów dobrowolności.
Postanowienie umowne nie jest uznawane za nieuczciwe, jeżeli stanowi odzwierciedlenie bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa Unii, które miałyby zastosowanie, gdyby przedmiotowej sprawy nie regulowały postanowienia umowne.
Polecamy:
