Świadczenie pielęgnacyjne: czy MOPS może kwestionować orzeczenie?

Dla tysięcy opiekunów osób z niepełnosprawnościami świadczenie pielęgnacyjne to często jedyne źródło utrzymania po zrezygnowaniu z pracy zawodowej. Kluczem do otwarcia tych drzwi jest jeden najważniejszy dokument – orzeczenie o niepełnosprawności. Wydawać by się mogło, że zielone światło od zespołu ds. orzekania zamyka dyskusję o stanie zdrowia podopiecznego. W rzeczywistości jednak wnioskodawcy nierzadko zderzają się ze ścianą w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej (MOPS), którego urzędnicy próbują wchodzić w rolę lekarzy i na własną rękę oceniać, czy opieka jest „naprawdę” potrzebna. Czy MOPS ma prawo kwestionować treść orzeczenia stwierdzającego niepełnosprawność? Gdzie kończą się uprawnienia urzędników, a zaczyna bezprawna uznaniowość? W niniejszym artykule przyjrzymy się przepisom oraz jednoznacznemu stanowisku sądów, które bezlitośnie obnażają błędy proceduralne popełniane przez organy pomocy społecznej.

Komu przysługuje świadczenie pielęgnacyjne i jakie są podmioty uprawnione?

Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje:

1. matce albo ojcu;
2. innym osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom;
3. opiekunowi faktycznemu dziecka;
4. rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego

– jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Wysokość świadczenia pielęgnacyjnego

W 2026 roku świadczenie pielęgnacyjne wynosi 3386 zł. Co roku wysokość świadczenia ulega zmianie, bo jest ono waloryzowane. 

Rezygnacja z zatrudnienia jako warunek otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego

Zgodnie z wyrokiem NSA z 13 lutego 2026 roku (sygn. I OSK 225/25) „nie każda bowiem rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko takie, których celem jest sprawowanie opieki (na co jednoznacznie wskazuje treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a podjęciem opieki nad osobą wskazaną w ustawie (por. wyroku NSA: z dnia 8 listopada 2022 r. I OSK 85/22; z dnia 2 sierpnia 2024 r., I OSK 1979/23). […] Rezygnacja z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nie może budzić wątpliwości. Musi to być stan trwały, co oznacza, że osoba taka musi kategorycznie zrezygnować z aktualnego zatrudnienia, jak również nie podejmować tego zatrudnienia w przyszłości. Osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne winna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, który obiektywnie zmusza do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia bądź nie daje możliwości jego podjęcia (lub innej pracy zarobkowej). Inaczej, opieka ta musi więc powodować faktyczną niemożność podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania, z zastrzeżeniem, że przeszkoda ta musi być oczywista. […] Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny czy też za pozostawanie w gotowości do świadczenia czynności opiekuńczych. Istota świadczenia pielęgnacyjnego polega na swego rodzaju kompensacji braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny”.

Weryfikacja faktycznego sprawowania opieki

Weryfikacja wątpliwości dotyczących sprawowania opieki polega na tym, że organ właściwy oraz wojewoda mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów Ustawy z dnia 19 lipca 2019 roku o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych – do dyrektora centrum usług społecznych, o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w Ustawie z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej w celu ich weryfikacji. 

Organy te są upoważnione także do zwracania się o udzielenie informacji o okolicznościach dotyczących sprawowania opieki, jeżeli okoliczności te zostały ustalone w rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym nie wcześniej niż 3 miesiące przed dniem otrzymania przez ośrodek pomocy społecznej albo centrum usług społecznych wniosku o udzielenie informacji.

Przesłanki uzyskania świadczenia – orzeczenie o niepełnosprawności

Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydawane jest osobie, która ukończyła 16. rok życia. W art. 4 Ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych sprecyzowano kryteria kwalifikacji osób z niepełnosprawnościami do poszczególnych stopni niepełnosprawności.

Do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę mającą naruszoną sprawność organizmu: 

1. niezdolną do podjęcia zatrudnienia, albo
2. zdolną do wykonywania zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej albo w zakładzie aktywizacji zawodowej

– i wymagającą niezbędnej w celu pełnienia ról społecznych stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. 

Orzeczenie o niepełnosprawności wydawane jest dla dziecka do 16. roku życia. Przy orzekaniu o niepełnosprawności u dziecka uwzględnia się dokumentację medyczną załączoną do wniosku, w tym zaświadczenie lekarskie zawierające opis stanu zdrowia, wydane przez lekarza, pod którego opieką lekarską znajduje się dziecko, oraz inne posiadane dokumenty mogące mieć wpływ na ustalenie niepełnosprawności, a ponadto bierze się pod uwagę ocenę stanu zdrowia wystawioną przez lekarza przewodniczącego składu orzekającego, zawierającą opis przebiegu choroby zasadniczej oraz wyniki dotychczasowego leczenia i rehabilitacji, opis badania przedmiotowego, rozpoznanie choroby zasadniczej i chorób współistniejących oraz rokowania odnośnie do przebiegu choroby, a także ograniczenia w funkcjonowaniu występujące w życiu codziennym w porównaniu do dzieci z pełną sprawnością psychiczną i fizyczną właściwą dla wieku dziecka, jak możliwość poprawy zaburzonej funkcji organizmu poprzez zaopatrzenie w przedmioty ortopedyczne, środki techniczne, środki pomocnicze lub inne działania.

Czy MOPS moze kwestionować orzeczenie potwierdzające niepełnosprawność?

Naczelny Sąd Apelacyjny w wyroku z 6 listopada 2024 roku (sygn. I OSK 2816/23) wskazał, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. zakłada związek między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki. Ocenie w związku z tym podlegać może, czy ubiegający się o świadczenie jest osobą sprawującą opiekę. Przepis ten nie zakłada jednak, że do oceny organu należy zakres potrzeb osoby z niepełnosprawnością. To wyspecjalizowany organ orzeka o stopniu niepełnosprawności, a w konsekwencji o potrzebie uzyskiwania stałego bądź długookresowego wsparcia ze strony opiekuna. […] W takim przypadku osoba z kręgu zobowiązanych do alimentacji może podjąć decyzję o podjęciu się osobistej opieki i rezygnacji z zatrudnienia. Wskazywany przez organy i sąd I instancji zakres samodzielności osoby z niepełnosprawnością nie może zniweczyć ustaleń wynikających z wydanego orzeczenia o niepełnosprawności. To ono rozstrzyga, że osoba z niepełnosprawnością wymaga stałej opieki lub pomocy ze strony innych osób. Podjęcie się takiej opieki, w przypadku rezygnacji z zatrudnienia, skutkuje po stronie osoby zobowiązanej do alimentacji uprawnieniem do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. Nieprawidłowe jest zatem twierdzenie, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wystarcza do określenia zakresu potrzeb osób z niepełnosprawnościami (opieki, pielęgnacji, wsparcia), a temu celowi ma służyć badanie, czy zakres potrzeb osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności uniemożliwia aktywność zawodową jej opiekuna, w trybie art. 23 ust. 4aa, ust. 4b u.ś.r. Przepisy te znajdują zastosowanie w razie wystąpienia wątpliwości dotyczących sprawowania opieki. Mogą zatem być podstawą przeprowadzenia wywiadu środowiskowego na okoliczność zarówno sprawowania opieki właśnie przez wnioskodawcę, jak i sprawowania jej w sposób prawidłowy i zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z orzeczenia o niepełnosprawności oraz adekwatnie do potrzeb osoby z niepełnosprawnością. Nie oznacza to jednak, że wynik wywiadu może być interpretowany z pominięciem wskazań opiekuńczych wynikających z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. 

Przykład 1.

Pani Anna złożyła wniosek o świadczenie pielęgnacyjne na swoją córkę z niepełnosprawnością, która ma oficjalne orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pracownik MOPS przyszedł na wywiad środowiskowy i zauważył, że córka kobiety potrafi sama utrzymać szklankę i zjeść obiad. Na tej podstawie MOPS odmówił przyznania świadczenia, kwestionując orzeczenie i twierdząc, że córka jest zbyt samodzielna i nie wymaga stałej opieki. Czy takie działanie MOPS jest zgodne z prawem? Działanie MOPS było bezprawne, ponieważ urzędnicy nie mieli prawa kwestionować tego, co zostało zapisane w orzeczeniu o niepełnosprawności.

Podsumowanie

Podsumowując, w świetle obowiązujących przepisów prawa oraz jednolitej i ugruntowanej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Wojewódzkich Sądów Administracyjnych działanie MOPS polegające na kwestionowaniu orzeczenia o niepełnosprawności jest całkowicie niedopuszczalne. Orzeczenie wydane przez Powiatowy lub Wojewódzki Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności jest dokumentem urzędowym i korzysta z domniemania prawidłowości. MOPS, jako organ administracji publicznej, jest bezwzględnie związany jego treścią i nie dysponuje narzędziami ani wiedzą specjalistyczną (medyczną), by podważać stopień niepełnosprawności czy wskazania dotyczące konieczności stałej opieki. Zadaniem MOPS w postępowaniu o świadczenie pielęgnacyjne jest wyłącznie zbadanie pozostałych przesłanek ustawowych, czy opiekun faktycznie tę opiekę sprawuje i czy z tego powodu nie podejmuje pracy, a nie ponowne diagnozowanie chorego.