W Unii Europejskiej, będącej zintegrowaną organizacją polityczną i społeczno-gospodarczą wielu państw, częstym zjawiskiem jest podejmowanie działalności zarobkowej, której zasięg wykracza poza granice jednego kraju. Z takim przypadkiem mamy do czynienia m.in. wtedy, gdy umowa o pracę z zagranicznym pracodawcą niemającym siedziby w Polsce zostaje zawarta przez pracownika wykonującego obowiązki na terytorium RP. Poniżej przedstawiono zasady ustalania prawa właściwego dla takiego stosunku pracy, z uwzględnieniem unormowań prawa pracy, podatków oraz ubezpieczeń społecznych.
Prawo, któremu podlega stosunek pracy
Jeżeli pracownika świadczącego pracę w Polsce łączy stosunek pracy z zagranicznym pracodawcą, który nie ma siedziby w Polsce, konieczne jest ustalenie prawa, któremu ten stosunek podlega.
Zgodnie z art. 8 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz. Urz. UE L 177 z 04.07.2008 r., str. 6), indywidualna umowa o pracę podlega prawu wybranemu przez strony. Wybór prawa powinien być dokonany wyraźnie lub w sposób jednoznaczny wynikać z postanowień umowy lub okoliczności sprawy. W zakresie, w jakim strony nie dokonały wyboru prawa właściwego dla indywidualnej umowy o pracę, umowa podlega prawu państwa, w którym lub – gdy takiego brak – z którego pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy; jeżeli nie można ustalić prawa właściwego w ten sposób, umowa podlega prawu państwa, w którym znajduje się przedsiębiorstwo, za pośrednictwem którego zatrudniono pracownika. Jeżeli ze wszystkich okoliczności wynika, że umowa wykazuje ściślejszy związek z państwem innym niż państwo miejsca świadczenia pracy lub siedziby pracodawcy, stosuje się prawo tego innego państwa.
Tak więc prawem, któremu podlega stosunek pracy w analizowanym przypadku, może być:
1) prawo państwa wybranego przez strony, a jeśli wyboru nie dokonano –
2) prawo państwa, w którym świadczona jest praca, a jeśli nie można takiego państwa ustalić –
3) prawo państwa, w którym znajduje się siedziba pracodawcy albo
4) prawo innego państwa niż państwo miejsca świadczenia pracy lub siedziby pracodawcy – jeżeli umowa jest ściślej związana z tym innym państwem.
Należy zaznaczyć, że dokonany przez strony wybór prawa (patrz wyżej opcja 1) nie może prowadzić do pozbawienia pracownika ochrony przyznanej mu na podstawie przepisów, których nie można wyłączyć w drodze umowy, na mocy prawa, jakie, w przypadku braku wyboru, byłoby właściwe według opcji 2, 3 i 4.
Przykład 1.
Osoba fizyczna, posiadająca miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, zawarła umowę o pracę z podmiotem prawa niemieckiego z siedzibą w Niemczech, będącym odpowiednikiem polskiej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i pełniącym funkcję pracodawcy w rozumieniu przepisów prawa pracy. Pracodawca ten nie posiada na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej siedziby, oddziału, przedstawicielstwa ani stałego zakładu. Zgodnie z postanowieniami umowy o pracę, miejscem wykonywania pracy przez wspomnianą osobę jest terytorium Rzeczypospolitej Polskiej – praca wykonywana jest w formie pracy zdalnej, w miejscu zamieszkania pracownika. W umowie o pracę strony postanowiły, że umowa ta podlega polskiemu prawu, czyli państwa, w którym świadczona jest praca. Tym samym w odniesieniu do łączącego strony stosunku pracy należy stosować przepisy polskiego prawa pracy.
Przykład 2.
Strony jako prawo, któremu podlegać ma stosunek pracy, wybrały prawo państwa innego niż Rzeczypospolita Polska, w którym przewidziano możliwość nieograniczonego zawierania umów o pracę na czas określony. Praca jest wykonywana w Polsce. W związku z tym – pomimo wyboru innego prawa niż polskie – pracownik jest objęty ochroną wynikającą z bezwzględnie obowiązującego art. 251 § 1 Kodeksu pracy, który stanowi, że okres zatrudnienia na podstawie umowy o pracę na czas określony, a także łączny okres zatrudnienia na podstawie umów o pracę na czas określony zawieranych między tymi samymi stronami stosunku pracy, nie może przekraczać 33 miesięcy, a łączna liczba tych umów nie może przekraczać trzech. Jest to zgodne z zasadą, iż wybór prawa nie może prowadzić do pozbawienia pracownika ochrony przyznanej mu na podstawie przepisów, których nie można wyłączyć w drodze umowy, w szczególności na mocy prawa państwa miejsca wykonywania pracy.
Prawo właściwe dla umowy, ustalone według wyżej omówionych zasad, ma zastosowanie m.in. do:
1) jej wykładni;
2) wykonywania wynikających z niej zobowiązań;
3) różnych sposobów wygaśnięcia zobowiązań oraz przedawnienia i utraty praw wynikającej z upływu terminów;
4) skutków nieważności umowy.
W odniesieniu do sposobu wykonania oraz środków, które może podjąć wierzyciel (pracodawca lub pracownik) w przypadku nienależytego wykonania, bierze się pod uwagę prawo państwa, w którym następuje wykonanie (art. 12 ww. rozporządzenia).
Szczególne uregulowania dotyczą ustalania właściwego prawa podatkowego oraz prawa ubezpieczeń społecznych. Przedstawiono je poniżej.
Umowa o pracę z zagranicznym pracodawcą - PIT
Jeżeli praca świadczona na podstawie stosunku pracy łączącego pracownika z zagranicznym pracodawcą niemającym siedziby w Polsce jest wykonywana na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, to przychody ze stosunku pracy podlegają opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych w Polsce.
Jak wynika z art. 3 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 592, ze zm.), osoby fizyczne, jeżeli mają miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, podlegają obowiązkowi podatkowemu od całości swoich dochodów (przychodów) bez względu na miejsce położenia źródeł przychodów (nieograniczony obowiązek podatkowy). Za osobę mającą miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej uważa się osobę fizyczną, która:
1) posiada na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej centrum interesów osobistych lub gospodarczych (ośrodek interesów życiowych) lub
2) przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej dłużej niż 183 dni w roku podatkowym.
Natomiast osoby fizyczne, jeżeli nie mają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej miejsca zamieszkania, podlegają obowiązkowi podatkowemu tylko od dochodów (przychodów) osiąganych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (ograniczony obowiązek podatkowy). Za dochody (przychody) osiągane na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez takich podatników uważa się m.in. dochody (przychody) z pracy wykonywanej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie stosunku służbowego, stosunku pracy, pracy nakładczej oraz spółdzielczego stosunku pracy, bez względu na miejsce wypłaty wynagrodzenia.
Umowa o pracę z zagranicznym pracodawcą - ubezpieczenia społeczne
W art. 11 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29.04.2004 r. o koordynacji systemów ubezpieczeń społecznych (Dz. Urz. UE L 166/1) sformułowano generalną zasadę podlegania przez daną osobę ustawodawstwu z zakresu ubezpieczeń społecznych tylko jednego Państwa Członkowskiego Unii Europejskiej. Natomiast w myśl art. 11 ust. 3 lit. a tego rozporządzenia, osoba wykonująca w Państwie Członkowskim pracę najemną lub pracę na własny rachunek podlega ustawodawstwu tego Państwa Członkowskiego.
Z kolei zgodnie z art. 1 lit. a rozporządzenia, określenie „praca najemna” oznacza wszelką pracę (a zatem w szczególności pracę wykonywaną na podstawie stosunku pracy) lub sytuację równoważną, traktowaną jako taką do celów stosowania ustawodawstwa w zakresie zabezpieczenia społecznego Państwa Członkowskiego, w którym taka praca lub sytuacja równoważna ma miejsce.
Jak wynika z powyższego, ustalenie prawa właściwego dotyczącego zawartej przez pracownika wykonującego pracę w Polsce umowy o pracę z pracodawcą zagranicznym pozostawiono w pierwszym rzędzie stronom stosunku pracy, z tym jednak zastrzeżeniem, że dokonany przez strony wybór prawa nie może spowodować pogorszenia sytuacji pracownika w porównaniu z sytuacją, jaką miałby w przypadku zastosowania prawa innego państwa, z którym (państwem) dana umowa o pracę jest związana. W odniesieniu do opodatkowania i objęcia pracownika ubezpieczeniami społecznymi obowiązuje generalna zasada, że podlega on prawu państwa, w którym wykonuje pracę.
