Sprzedaż medykamentów to podstawowy obowiązek każdego farmaceuty, jednak istnieją sytuacje, w których może on legalnie jej odmówić. Taka odmowa sprzedaży leków nie jest dowolnym działaniem, lecz wynika z troski o zdrowie pacjenta i jest ściśle regulowana przez przepisy Prawa farmaceutycznego. Kiedy farmaceuta ma prawo, a kiedy obowiązek, by nie wydać produktu leczniczego?
Odmowa sprzedaży leków – jakie są jej główne przesłanki?
Leki stanowią specyficzny przedmiot obrotu handlowego, który podlega pod bardzo rygorystyczne normy prawne. Dotyczy to wszystkich środków oferowanych w polskich aptekach, zarówno tych sprzedawanych na receptę, jak i bez niej. Chęć zakupu środka leczniczego nie oznacza, że farmaceuta ma obowiązek sprzedać go klientowi. Jedną z najważniejszych przesłanek do odmowy wydania leku jest sytuacja, w której zachodzi uzasadnione podejrzenie, że wydanie produktu leczniczego może zagrażać życiu lub zdrowiu pacjenta lub innych osób. To podstawa wynikająca bezpośrednio z etyki zawodu oraz przepisów prawa.
Farmaceuta ma pełne prawo odmówić wydania leku, jeśli podejrzewa, że może to zadziałać niekorzystnie dla kupującego. Dotyczy to każdego przypadku, nie tylko leków wydawanych na receptę. Do najczęstszych sytuacji uzasadniających taką odmowę należeć będą:
- podejrzenie interakcji lekowych – pacjent chce wykupić lek dostępny bez recepty, który według wiedzy farmaceuty może niebezpiecznie oddziaływać z lekami wydawanymi na receptę, które pacjent stale przyjmuje (np. pacjent stosujący silne leki przeciwzakrzepowe chce kupić dużą dawkę popularnego leku przeciwbólowego, który może zwiększyć ryzyko krwawienia);
- wątpliwości co do dawkowania – farmaceuta, mimo prób kontaktu z lekarzem, ma uzasadnione podejrzenie, że dawkowanie leku na recepcie jest błędne i zagrażające zdrowiu pacjenta (jest zbyt wysokie lub nieadekwatne do wieku albo wagi pacjenta). W takim przypadku, jeśli nie ma możliwości wyjaśnienia błędu, farmaceuta musi odmówić realizacji recepty;
- nieprawidłowe stosowanie – pacjent prosi o dużą ilość leku sprzedawanego bez recepty, który w nadmiernych dawkach może być toksyczny (np. duże opakowania niektórych środków przeciwbólowych). Farmaceuta, widząc niestandardową prośbę, ma obowiązek dopytać i w razie wątpliwości odmówić sprzedaży.
Kolejnym kluczowym powodem do odmowy jest uzasadnione podejrzenie, że produkt leczniczy, środek spożywczy specjalnego przeznaczenia żywieniowego lub wyrób medyczny ma zostać wykorzystany w celach pozamedycznych. Jest to często związane z próbami pozyskania substancji psychoaktywnych. W praktyce będzie dotyczyło to głównie leków zawierających pseudoefedrynę, dekstrometorfan lub kodeinę – są to popularne substancje występujące w wielu lekach przeciwprzeziębieniowych i przeciwkaszlowych. W nadmiernych ilościach mogą być wykorzystywane do celów odurzających. Przepisy ograniczają ich jednorazową sprzedaż, a farmaceuta, mając podejrzenie, że pacjent próbuje kupić nadmierną ilość w celu odurzenia, musi odmówić sprzedaży.
Przykład 1.
Pacjent chciałby jednorazowo zakupić 100 sztuk silnego syropu przeciwkaszlowego, który jest sprzedawany bez recepty. Twierdzi, że woli zrobić zapasy w domu i że ma liczną rodzinę, która ma alergie i często się przeziębia. Czy farmaceuta może odmówić sprzedaży tego leku, choć kupujący ma odpowiednią ilość pieniędzy, a apteka dysponuje taką ilością tego lekarstwa?
Tak, ponieważ tak duży zakup może budzić uzasadnione wątpliwości co do faktycznego przeznaczenia leku przeciwkaszlowego. Farmaceuta może odmówić kupującemu, może też wydać mu tylko 1 lub 2 butelki żądanego leku.
Warto w tym miejscu podkreślić, że w przypadku recept na leki psychotropowe, narkotyczne lub inne, które są celem wyłudzeń, farmaceuta ma obowiązek zatrzymać receptę i odmówić wydania leku, jeśli zachodzi uzasadnione podejrzenie jej sfałszowania lub braku autentyczności. Farmaceuta informuje wówczas o całym zdarzeniu odpowiednie organy ścigania lub oddział NFZ (w przypadku recept refundowanych).
Odmowa sprzedaży leków a nieprawidłowości w recepcie
Farmaceuta jest zobowiązany do kontroli formalnej i merytorycznej recepty. Błędy lub braki na recepcie, których nie da się skorygować, stanowią podstawę do odmowy realizacji. Taka sytuacja jest główną przyczyną odmowy sprzedaży leków w Polsce. Dotyczy to również przypadków, gdy lekarz wystawił nieczytelną receptę lub pomylił się przy wypisywaniu leku.
Jeżeli recepta (papierowa lub e-recepta) zawiera błędy formalne, takie jak brak podpisu, niewłaściwa pieczątka, brak określenia dawkowania, nieczytelna nazwa leku lub inne, uniemożliwiające jej prawidłową realizację, farmaceuta musi odmówić wydania leku. W przypadku braków lub mniejszych pomyłek (np. brak wskazania właściwego dawkowania) farmaceuta ma obowiązek skontaktować się z lekarzem w celu korekty recepty. Jeśli kontakt jest niemożliwy, lek nie zostanie sprzedany do czasu wyjaśnienia wszystkich wątpliwości lub poprawienia nieprawidłowości – co często niestety wymaga kolejnej wizyty w gabinecie lekarskim. Co istotne, błędy mogą dotyczyć również e-recept – chodzi o błędy w systemie lub brak dostępu do kluczowych danych (np. brak możliwości autoryzacji wystawienia), które mogą prowadzić do odmowy realizacji do momentu usunięcia problemu technicznego.
Przekroczenie terminu realizacji recepty również wiąże się z odmową sprzedaży leku. Recepta na ogół ma 30 dni ważności, ale na antybiotyki już tylko 7 dni. Najdłużej obowiązujące recepty są wystawiane na preparaty immunologiczne – 120 dni. Jeśli pacjent zgłosi się po tym terminie, farmaceuta musi odmówić wydania leku.
Wiek pacjenta i limit sprzedaży jako przesłanki do odmowy sprzedaży leku
Wiek pacjenta jest kolejnym czynnikiem prawnie regulującym możliwość zakupu niektórych produktów. W przypadku leków sprzedawanych bez recepty, które zawierają wspomniane wcześniej substancje psychoaktywne (pseudoefedryna, dekstrometorfan, kodeina), istnieje bezwzględny zakaz wydawania ich osobom, które nie ukończyły 18. roku życia, co wynika wprost z art. 71a ust. 3 Prawa Farmaceutycznego. Farmaceuta ma także prawo odmówić wydania leku na receptę osobie, która nie ukończyła 13. roku życia – bez względu na to, jaki lek chciałaby zakupić.
Jeśli farmaceuta ma wątpliwości co do wieku osoby kupującej lek, którego wydanie jest ograniczone wiekiem, ma prawo zażądać okazania dokumentu potwierdzającego wiek tej osoby. W przypadku odmowy okazania dokumentu produktu leczniczego się nie wydaje.
Najbardziej prozaicznym powodem odmowy sprzedaży leku jest oczywiście brak produktu na stanie. W dzisiejszych czasach apteki mają jednak możliwość szybkiego sprowadzenia danego leku, nawet już na drugi dzień. Możliwa jest również rezerwacja leków dla innych pacjentów realizujących długotrwałe recepty – w takiej sytuacji farmaceuta nie ma leku do dyspozycji dla nowego klienta.
Szczególnym przypadkiem są leki przygotowywane w aptece (tzw. leki recepturowe). Mają one krótki termin przydatności do użycia i jeśli od ich sporządzenia minęło co najmniej 6 dni, farmaceuta ma prawo odmówić ich wydania ze względu na bezpieczeństwo i ryzyko utraty skuteczności.
Czy farmaceuta może odmówić sprzedaży leku z powodu klauzuli sumienia?
W Polsce od lat toczy się dyskusja na temat możliwości odmowy wydania leku ze względu na światopogląd farmaceuty. Na chwilę obecną w Polsce nie obowiązuje klauzula sumienia farmaceutów w takim zakresie, jak ma to miejsce w przypadku lekarzy. Pracownik apteki nie może więc odmówić sprzedaży leku na receptę ani innego produktu (np. tabletek antykoncepcyjnych lub antykoncepcji awaryjnej) z powodu osobistych przekonań moralnych czy religijnych. Takie działanie byłoby naruszeniem przepisów i podlegałoby sankcjom ze strony Inspekcji Farmaceutycznej. Farmaceuta, jako osoba wykonująca zawód zaufania publicznego, jest zobowiązany do zapewnienia dostępności produktów leczniczych dla pacjentów. Obowiązek ten ma charakter nadrzędny wobec indywidualnych poglądów i jeśli kupujący spełnia wszystkie warunki do tego, aby lek został mu sprzedany, to musi on zostać wydany pacjentowi. Wszelka odmowa oparta na osobistych przekonaniach, w tym na klauzuli sumienia, stanowi naruszenie prawa i może prowadzić do poważnych konsekwencji dyscyplinarnych i finansowych.
Przykład 2.
Pani Anna, mając ważną e-receptę, poprosiła w pobliskiej aptece o wydanie środka antykoncepcji awaryjnej. Pan Karol, magister farmacji, odmówił realizacji, powołując się na swoje przekonania religijne i moralne, które sprzeciwiały się wydawaniu tego typu leków. Oświadczył, że apteka również nie popiera ich dystrybucji, tym samym stosując nielegalną w tym zawodzie klauzulę sumienia. Czy farmaceuta miał prawo odmówić sprzedaży leku antykoncepcyjnego klientce?
Nie, ponieważ polskie prawo nie przewiduje klauzuli sumienia dla farmaceutów. Pani Anna może złożyć skargę na farmaceutę do samorządu zawodowego i Inspekcji Farmaceutycznej.
Podsumowanie
Farmaceuta działa na podstawie Ustawy z dnia 6 września 2001 roku – Prawo Farmaceutyczne, która przewiduje możliwość odmowy sprzedania leków w uzasadnionych przypadkach. Może on nie wydać leku zarówno ze względu na konieczność ochrony samego pacjenta, jak i szeroko rozumianego zdrowia publicznego. Nie jest to jednak jego dowolna decyzja i nie może mieć umocowania w poglądach pracownika apteki. W większości przypadków odmowa wiąże się z troską o to, aby pacjentowi nie stała się krzywda lub aby lek nie został wykorzystany niezgodnie z przeznaczeniem.
Polecamy:
