Upadłość konsumencka to szansa na oddłużenie, która wymaga ścisłego przestrzegania zaleceń sądu i syndyka. Niewywiązywanie się z harmonogramu spłat wierzycieli może prowadzić do poważnych konsekwencji. Jedną z najdotkliwszych sankcji jest uchylenie planu spłaty, co w praktyce oznacza cofnięcie całego procesu oddłużeniowego. Co dokładnie grozi upadłemu, który nie realizuje postanowień sądu?
Plan spłaty wierzycieli
Upadłość konsumencka wiąże się z planem spłaty wierzycieli. Jest to formalne postanowienie sądu, które zamyka etap likwidacji majątku i określa, w jakim zakresie oraz w jakim okresie upadły jest zobowiązany spłacać swoje zobowiązania, które powstały przed dniem ogłoszenia upadłości i nie zostały zaspokojone w trakcie likwidacji majątku. Po wykonaniu tego planu dłużnik ma prawo ubiegać się o umorzenie pozostałej części długów. Plan spłaty jest więc ostatnią prostą do finansowej wolności danej osoby. Plan spłaty to nic innego jak harmonogram spłat poszczególnych wierzycieli w zakreślonych terminach.
Przykład 1.
Sąd gospodarczy ogłosił upadłość konsumencką wobec pani Anny. Po sprzedaży jej mieszkania przez syndyka zaspokojono tylko część wierzycieli. Sąd ustalił, że przez 36 miesięcy kobieta będzie zobowiązana wpłacać co miesiąc kwotę 800 zł na pokrycie pozostałych długów, uwzględniając jej minimalne koszty utrzymania. To właśnie ten obowiązek, zawarty w postanowieniu sądu, jest planem spłaty.
W trakcie realizacji planu spłaty na upadłym ciążą nie tylko obowiązki finansowe, ale i formalne. Musi on przede wszystkim:
- terminowo i w pełnej wysokości dokonywać miesięcznych wpłat na rzecz wierzycieli, zgodnie z harmonogramem;
- corocznie (do końca kwietnia) składać do sądu sprawozdanie z wykonania planu spłaty za ubiegły rok kalendarzowy, w którym należy ujawnić osiągnięte przychody oraz nabyte składniki majątkowe;
- informować syndyka lub sąd o istotnej zmianie swojej sytuacji majątkowej, np. o spadku, wygranej czy istotnym wzroście wynagrodzenia.
Przykład 2.
Pan Piotr, realizując plan spłaty, otrzymał niespodziewany spadek w wysokości 20 000 zł. Czy musi on zgłosić fakt nabycia spadku do sądu? Tak, ponieważ nabycie spadku stanowi istotną poprawę jego sytuacji majątkowej. W praktyce może to skutkować zmianą planu spłaty i przeznaczeniem części spadku na spłatę wierzycieli. Zatajenie tego faktu stanowiłoby poważne naruszenie.
Jakie są skutki niewykonywania planu spłaty przez upadłego?
Niewywiązywanie się z obowiązków nałożonych postanowieniem o ustaleniu planu spłaty jest najczęściej rozpatrywane jako podstawa do jego uchylenia. Jest to mechanizm dyscyplinujący, który ma chronić interesy wierzycieli i zapewnić powagę postępowania sądowego. Uchwalenie planu spłaty nie jest więc ostatnią czynnością podejmowaną przez sąd upadłościowy. Jeżeli dłużnik nie będzie się do niego stosował, upadłość może zostać w pewnym sensie cofnięta.
Zgodnie z treścią art. 49120 Ustawy z dnia 28 lutego 2003 roku – Prawo upadłościowe sąd może uchylić plan spłaty wierzycieli z urzędu lub na wniosek wierzyciela, jeżeli upadły:
- nie wykonał obowiązków określonych w planie spłaty wierzycieli (czyli nie wpłacał ustalonych kwot lub wpłacał je nieregularnie/niepełne),
- nie złożył w terminie sprawozdania z wykonania planu,
- w sprawozdaniu zataił osiągnięte przychody lub nabyte składniki majątkowe,
- dokonał czynności prawnej bez zgody sądu (jeżeli taka zgoda była wymagana),
- ukrywał majątek lub jego czynność prawna została uznana za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli.
Przykład 3.
Pani Ewa, po ustaleniu planu spłaty na 18 miesięcy, przez 3 kolejne miesiące w ogóle nie dokonała wpłat, twierdząc, że o nich zapomniała. Następnie, przez kolejne 2 miesiące, wpłacała tylko połowę ustalonej kwoty, nie informując sądu o pogorszeniu swojej sytuacji. Jakie będą skutki zachowania pani Ewy? W opisanej sytuacji, na wniosek jednego z wierzycieli lub z urzędu, sąd ma podstawy do wszczęcia postępowania mającego na celu uchylenie planu spłaty ze względu na niewykonanie obowiązków przez dłużniczkę.
Najważniejszą i najbardziej dotkliwą konsekwencją uchylenia planu spłaty jest brak możliwości umorzenia zobowiązań upadłego. W takim przypadku cały trud postępowania upadłościowego, likwidacja majątku, a także ponoszenie kosztów sądowych idą na marne w kontekście głównego celu, jakim jest oddłużenie. Zobowiązania, które miały zostać umorzone po wykonaniu planu spłaty (i które zostały zaspokojone tylko częściowo z masy upadłości), pozostają w mocy. Wierzyciele mają prawo dochodzić ich spłaty na drodze egzekucyjnej i sądowej, tak jak przed ogłoszeniem upadłości. Komornicy mogą ponownie wszcząć postępowania i prowadzić egzekucję z majątku dłużnika (np. z wynagrodzenia za pracę). Dodatkowo w przypadku uchylenia planu spłaty z winy dłużnika ustawodawca przewiduje zakaz ponownego złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej na okres 10 lat od dnia uprawomocnienia się postanowienia o uchyleniu. Jest to bardzo surowa sankcja, która przez dekadę uniemożliwia dłużnikowi skorzystanie z mechanizmu oddłużeniowego.
Przykład 4.
Pani Natalia nie wykonywała planu spłaty. Sąd orzekł o uchyleniu tego planu z powodu niedbalstwa upadłej. Zobowiązania, które po zakończeniu planu spłaty miały zostać umorzone w kwocie 50 000 zł, pozostały do spłaty. Jakie będą skutki prawne dla pani Natalii w tym przypadku? Wierzyciele upadłej mogą wznowić względem niej postępowania egzekucyjne. Kobieta nie będzie mogła złożyć kolejnego wniosku o upadłość przez następne 10 lat. Cały proces upadłościowy okaże się bezskuteczny w kontekście oddłużenia.
Co zrobić, gdy upadły nie może realizować planu spłaty?
Niewykonywanie planu spłaty nie zawsze wynika z zawinionego działania upadłego. W niektórych przypadkach może to być skutek nagłego pogorszenia się sytuacji życiowej dłużnika (np. utraty pracy, majątku, nagłej choroby, zdarzeń losowych). Jeśli dłużnik nie jest w stanie wywiązać się ze swoich obowiązków z powodu niezależnej od niego zmiany sytuacji majątkowej, ma prawo złożyć do sądu wniosek o zmianę planu spłaty wierzycieli. Sąd, po wysłuchaniu wierzycieli, może:
- zmniejszyć miesięczną wysokość wpłat;
- przedłużyć okres realizacji planu spłaty (na dodatkowy okres, który łącznie nie przekroczy maksymalnego ustawowego limitu);
- w przypadku trwałej i niezależnej od upadłego niemożności dokonywania jakichkolwiek spłat sąd może nawet uchylić plan spłaty i umorzyć niewykonane zobowiązania, kierując się względami humanitarnymi.
Przykład 5.
Wobec pana Krzysztofa ogłoszono upadłość konsumencką i wydano plan spłaty wierzycieli. Mężczyzna realizował dotychczas plan spłaty zgodnie z ustaleniami sądu. Kilka tygodni temu pan Krzysztof uległ niestety poważnemu wypadkowi, który uniemożliwił mu powrót do pracy na pełen etat i spowodował znaczny spadek dochodów. Dłużnik wie, że nie będzie w stanie realizować spłat wierzycieli zgodnie z sądowym planem spłaty. Czy w tej sytuacji można coś zrobić? Pan Krzysztof powinien niezwłocznie złożyć wniosek do sądu o zmianę planu spłaty, dołączając dokumentację medyczną. Sąd, uznając, że brak możliwości spłaty wynika z okoliczności niezależnych, najprawdopodobniej obniży miesięczną kwotę wpłat, a okres realizacji planu pozostanie bez zmian. Dzięki temu pan Krzysztof uniknie uchylenia planu.
Nie każdy wie, że sąd ma również możliwość odstąpienia od uchylenia planu spłaty, nawet jeśli doszło do formalnych uchybień po stronie upadłego. Będzie tak, jeżeli przemawiają za tym względy słuszności lub względy humanitarne. Może to dotyczyć skrajnie trudnej sytuacji życiowej dłużnika, np. całkowitej nieporadności życiowej, bardzo poważnej, przewlekłej choroby czy konieczności zapewnienia godziwych warunków życia dla rodziny.
Przykład 6.
Pani Zofia, starsza i schorowana osoba, spóźniła się z wpłatami związanymi z planem spłaty w ramach upadłości konsumenckiej przez 2 miesiące. Nie było to jednak zawinione działanie, ponieważ kobieta pomyliła terminy płatności i przelewów. Po otrzymaniu upomnienia kobieta natychmiast uregulowała zaległości, formalnie jednak naruszyła plan spłaty. Co może zrobić w tej sytuacji sąd? Biorąc pod uwagę wiek i stan zdrowia pani Zofii (względy humanitarne) oraz fakt, że zaległości zostały natychmiast uregulowane po upomnieniu, sąd ma prawo odstąpić od uchylenia planu spłaty.
Uchylenie planu spłaty - podsumowanie
Postępowanie upadłościowe, choć mające na celu oddłużenie, nie zwalnia dłużnika z odpowiedzialności i obowiązku rzetelnego wypełniania postanowień sądu. Plan spłaty wierzycieli jest ostatnią szansą na nowy start, ale wiąże się z koniecznością dyscypliny finansowej i bezwzględnego przestrzegania wszystkich formalnych wymogów. Niewykonanie postanowienia sądu traktowane jest jako działanie na szkodę wierzycieli lub rażące niedbalstwo, a jego głównym skutkiem jest uchylenie planu spłaty. Zobowiązania, od których upadły miał zostać uwolniony, stają się ponownie w pełni wymagalne, a dłużnik traci możliwość ponownego skorzystania z upadłości konsumenckiej na dekadę. Z tego powodu, w obliczu jakichkolwiek trudności z realizacją planu spłaty, kluczowe jest natychmiastowe złożenie wniosku o jego zmianę, aby uniknąć najbardziej dotkliwego skutku, jakim jest odzyskanie przez wierzycieli możliwości pełnej egzekucji.
