Operacje i zabiegi medyczne wymagają co do zasady zgody pacjenta. W życiu zdarzają się jednak różne sytuacje i uzyskanie pozwolenia na ingerencję medyczną nie zawsze jest możliwie. Kiedy wymagana jest pisemna zgoda pacjenta na zabieg i w jakich wyjątkowych sytuacjach lekarz może operować bez niej? Wszystko zależy od okoliczności danej sprawy.
Świadoma zgoda pacjenta na zabieg medyczny
Zgodnie z treścią art. 34 ust. 1 i 2 Ustawy z dnia 5 grudnia 1996 roku o zawodach lekarza i lekarza dentysty, lekarz może wykonać zabieg operacyjny albo zastosować metodę leczenia lub diagnostyki stwarzającą podwyższone ryzyko dla pacjenta, po uzyskaniu jego pisemnej zgody. Przed jej wyrażeniem lekarz ma obowiązek udzielenia mu informacji o jego stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych, leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu.
Powyższa regulacja stanowi o tzw. świadomej zgodzie pacjenta, która jest wymagana do przeprowadzenia większości zabiegów i operacji medycznych. Zgoda wyrażona w formie ustnej nie chroni lekarza przed negatywnymi konsekwencjami podjęcia działań medycznych, szczególnie gdy doprowadziły do powstania komplikacji zdrowotnych po stronie pacjenta. Świadoma zgoda pacjenta musi być wyrażona dobrowolnie na piśmie, z uprzednim zaznajomieniem go o wszystkich skutkach planowanej ingerencji medycznej. Lekarz powinien upewnić się, że pacjent zrozumiał przekazane informacje. Może to wymagać użycia prostego języka, unikania żargonu medycznego, a także udzielenia odpowiedzi na wszystkie pytania pacjenta. Pamiętajmy, że zgoda musi być udzielona bez przymusu czy nacisku. Pacjent ma prawo do odmowy zgody, nawet jeśli jest to sprzeczne z zaleceniami lekarza.
Przykłady sytuacji wymagających zgody pacjenta na zabieg medyczny:
- planowana operacja – usunięcie wyrostka robaczkowego, operacja zaćmy, wszczepienie endoprotezy;
- zabiegi diagnostyczne – kolonoskopia, gastroskopia, biopsja, pobranie krwi;
- zabiegi terapeutyczne – chemioterapia, radioterapia, transfuzja krwi;
- podanie leków inwazyjnych – zastrzyk domięśniowy, dożylny.
Wyrok SO w Sieradzu z 25 listopada 2021 roku (sygn. akt I C 351/19)
Zgoda pacjenta powinna być świadoma, a więc wyrażona po uzyskaniu od lekarza wyczerpujących oraz zrozumiałych informacji i wyjaśnień zgodnie z art. 31 Ustawy z 5 grudnia 1996 roku o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Nie pozostawia zatem wątpliwości fakt, że wyrażenie zgody na zabieg przez pacjenta musi spełniać kryteria jego świadomości, a lekarz w procesie uświadamiania pacjenta odgrywa zasadniczą rolę i to na nim w razie postępowania przed sądem ciążyć będzie obowiązek udowodnienia, w jaki sposób i w jakim zakresie przekazał pacjentowi wiedzę dotyczącą zabiegu. Po stronie lekarza istnieje obowiązek uświadamiania pacjenta o ryzyku związanym z poddaniem się określonemu zabiegowi, pouczeniu go o możliwości wystąpienia typowych powikłań, czy komplikacji, przy czym dostrzega się konieczność odzwierciedlenia tego pouczenia na piśmie zawierającym zgodę na zabieg. Stopień konkretności informacji musi być wysoki, w przeciwnym razie ogólnikowa informacja i tym samym zgoda nie wywoła skutków prawnych. Zgoda powinna być „objaśniona". Samo uzyskanie formalnej zgody pacjenta bez poinformowania go o ryzyku i skutkach zabiegu powoduje, że jest to zgoda „nieobjaśniona” i jako taka jest wadliwa, wskutek czego lekarz działa bez zgody i naraża się na odpowiedzialność cywilną za szkodę wyrządzoną pacjentowi, nawet gdy postępuje zgodnie z zasadami sztuki lekarskiej.
Brak zgody pacjenta na zabieg lub operację
Co do zasady brak pisemnej zgody pacjenta na zabieg lub operację medyczną skutkuje niemożnością jego przeprowadzenia. Podobnie będzie w sytuacji, gdy zgoda pacjenta została udzielona pod przymusem, z niepełną świadomością, co do wszystkich potencjalnych skutków działania medycznego lub w niewłaściwej formie. Lekarz, który podejmie się zabiegu lub operacji w takich okolicznościach, naraża się na odpowiedzialność odszkodowawczą względem pacjenta lub członków jego rodziny, a także na surowe konsekwencje zawodowe i karne. Brak zgody nie zawsze będzie jednak przeszkodą do tego, aby podjąć działania medyczne. Dotyczy to przypadków, w których życie ludzkie jest zagrożone, a pacjent lub jego rodzina nie ma możliwości wyrażenia zgody na interwencję medyczną.
Wyrok SA w Katowicach z 29 grudnia 2016 roku (sygn. akt V ACa 74/16)
W świetle art. 33 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty udzielenie pacjentowi świadczenia zdrowotnego bez jego zgody jest dopuszczalne, jeżeli wymaga on niezwłocznej pomocy lekarskiej, a ze względu na stan zdrowia uzyskanie od niego zgody jest utrudnione lub niemożliwe. Należy uznać zatem, że założenie cewnika mieści się w zakresie konieczności udzielenia niezwłocznej pomocy lekarskiej, tym bardziej że zabieg ten prowadzi do poprawy samopoczucia pacjenta i nie jest obciążony jakimkolwiek ryzykiem. To samo dotyczy podawania kroplówki, a więc elektrolitów.
W sytuacji, gdy zwłoka spowodowana uzyskaniem zgody groziłaby pacjentowi niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia, lekarz ma prawo przeprowadzić zabieg bez zgody pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego (np. rodzica, opiekuna prawnego). Lekarz ma obowiązek w miarę możliwości zasięgnąć opinii innego lekarza. Ponadto o podjętej decyzji należy niezwłocznie poinformować przedstawiciela ustawowego, opiekuna faktycznego lub sąd opiekuńczy. Jeżeli pacjent jest nieprzytomny, małoletni, ubezwłasnowolniony lub niezdolny do świadomego wyrażenia zgody, zgody na zabieg udziela jego przedstawiciel ustawowy.
Przykład 1.
Laura uległa poważnemu wypadkowi drogowemu. Karetka przywiozła nieprzytomną kobietę na SOR. Po szybkiej diagnostyce lekarz podjął decyzję o natychmiastowej operacji – u Laury wykryto obfity krwotok wewnętrzny. Czy lekarz może przeprowadzić operację, mimo że nie uzyskał na to zgody pacjentki?
Tak, ponieważ operacja ma na celu uratowanie życia kobiety.
Przykład 2.
Kamila uległa wypadkowi samochodowemu, jednak jest przytomna i świadoma. Po przewiezieniu jej na SOR lekarz stwierdził kilka złamań, które jednak nie zagrażają życiu pacjentki. Zalecił przy tym operację, która powinna być podjęta możliwie jak najszybciej. Kamila waha się co do przeprowadzenia tak poważnego zabiegu. Czy lekarz może przeprowadzić operację bez zgody pacjentki?
Nie, jeśli jej stan nie zagraża życiu. Wykonanie operacji wbrew woli kobiety lub wymuszanie na niej udzielenia zgody na taki zabieg mogłoby zostać uznane za naruszenie prawa.
W przypadku pacjentów małoletnich zgodę na zabieg lub operację zazwyczaj wyrażają rodzice lub opiekunowie prawni. Jeśli małoletni ukończył 16 lat, ma prawo do wyrażenia własnej zgody na zabieg, ale nadal wymagana jest również zgoda przedstawiciela ustawowego. Jest to tzw. zgoda kumulatywna.
Przykład 3.
17-letni Mariusz wymaga operacji kolana, jego stan nie zagraża jednak życiu i zabieg może być przeprowadzony w każdej chwili. Zdaniem lekarza podjęcie szybkiej interwencji medycznej ma istotne znaczenie, jeśli chodzi o szybki powrót do zdrowia pacjenta. Czy Mariusz musi wyrazić zgodę na taką operację?
Tak, choć taka zgoda będzie wymagana również od jego rodziców. Chłopak nie jest bowiem jeszcze pełnoletni.
W sytuacjach spornych, gdy np. rodzice odmawiają zgody na leczenie ratujące życie dziecka, sąd opiekuńczy może wydać zarządzenie o konieczności przeprowadzenia zabiegu medycznego.
Przykład 4.
Kacper ma 5 lat i potrzebuje transfuzji krwi, która może uratować mu życie (sprawa nie jest pilna). Rodzice dziecka ze względów ideologicznych odmawiają jednak zgody na przeprowadzenie takiego zabiegu. Czy lekarz ma prawo przeprowadzić zabieg wbrew woli rodziców Kacpra?
Nie, jednak szpital może zwrócić się do sądu o udzielenie zgody zastępczej na planowany zabieg. Jeśli sąd przychyli się do stanowiska placówki medycznej, zgoda rodziców nie będzie potrzebna i lekarz będzie miał pełne prawo do przeprowadzenia transfuzji krwi u dziecka.
Podsumowanie
Zasada świadomej zgody jest kamieniem węgielnym praw pacjenta i etyki medycznej. Zapewnia pacjentowi autonomię i kontrolę nad jego własnym ciałem i procesem leczenia. Chociaż istnieją ściśle określone wyjątki od tej zasady – przede wszystkim w stanach nagłego zagrożenia życia – ogólna reguła jest jasna: lekarz zawsze musi uzyskać zgodę pacjenta na zabieg lub operację, po uprzednim udzieleniu mu wszelkich niezbędnych informacji. Pacjenci powinni czuć się komfortowo, zadając pytania i upewniając się, że w pełni rozumieją proponowane leczenie, zanim podejmą jakąkolwiek decyzję w przedmiocie przeprowadzenia zabiegu medycznego.
