Wszelkiego rodzaju zabiegi i interwencje medyczne powinny odbywać się co do zasady za zgodą pacjenta. Przepisy przewidują oczywiście wyjątki od tej reguły. Czy odmowa zgody na zabieg może być jednak w późniejszym czasie cofnięta? Czy istnieją sytuacje, w których pomimo wyraźnej odmowy, lekarz ma obowiązek podjąć działania medyczne?
Zgoda na zabieg medyczny
Niezależnie od rodzaju planowanego zabiegu każdy lekarz ma obowiązek poinformować pacjenta o wszystkich aspektach proponowanego leczenia. Informacja ta musi być zrozumiała i wyczerpująca, obejmując wyjaśnienie rodzaju i celu zabiegu, ryzyka i możliwe powikłania, alternatywne metody leczenia, a także wszelkie skutki zaniechania leczenia.
Dopiero po uzyskaniu tak wszechstronnej wiedzy pacjent może podjąć świadomą decyzję o wyrażeniu zgody. Zgodę na leczenie inwazyjne lub operacyjne wyraża się pisemnie. W przypadku pacjentów małoletnich lub niezdolnych do świadomego wyrażenia zgody wymagana jest zgoda ich przedstawiciela ustawowego, a gdy pacjent nie ma przedstawiciela ustawowego lub porozumienie się z nim jest niemożliwe – zezwolenie sądu opiekuńczego. Pamiętajmy, że zgoda na badanie lub leczenie mniej inwazyjne może być wyrażona ustnie, a nawet dorozumianie (przez samo zachowanie pacjenta, które wskazuje na chęć poddania się danemu badaniu, np. podanie ręki do pobrania krwi).
Wyrok SA w Katowicach z 5 października 2023 roku (sygn. akt II AKa 270/23)
„Zgoda, o której mowa w art. 34 ust. 1 ustawy z 5 grudnia 1996 roku o zawodach lekarza i lekarza dentysty, aby była ważna, musi być wolna od wad. Pacjent musi znać przedmiot zgody, musi wiedzieć o diagnozie i proponowanych metodach leczenia, o ryzyku zabiegu i jego następstwach, które zwłaszcza w razie zabiegu operacyjnego są nieodwracalne. Zgoda pacjenta na wykonanie zabiegu operacyjnego, złożona przed udzieleniem mu przystępnej informacji o skutkach tego zabiegu, nie stanowi zgody w rozumieniu art. 32 i 34 ustawy. Zgoda pacjenta musi być świadoma i uzyskana po rzetelnym poinformowaniu i objaśnieniu także o technicznej stronie zabiegu oraz ewentualnym ryzyku.
Ostateczna decyzja należy do pacjenta, który ma prawo wybrać metodę mniej inwazyjną lub nawet o zmniejszonej skuteczności terapeutycznej, także ze względów pozamedycznych. Pacjent musi świadomie zaakceptować zrozumiałe dla niego ryzyko dokonania zabiegu i przejęcie na siebie tego ryzyka. Dopiero taka zgoda pacjenta wyłącza bezprawność interwencji lekarza. Samo uzyskanie formalnej zgody pacjenta bez poinformowania go o dostępnych metodach, ryzyku i następstwach zabiegu powoduje, że jest to zgoda nieobjaśniona i jako taka jest wadliwa, wskutek czego lekarz działa bez zgody i naraża się na odpowiedzialność karną, nawet gdy postępuje zgodnie z zasadami sztuki lekarskiej”.
Odmowa zgody na zabieg
Jeśli pacjent uzna, że z różnych powodów nie chce poddać się proponowanemu zabiegowi, ma prawo do pisemnej odmowy. Taka odmowa nie wymaga żadnego uzasadnienia. Lekarz musi uszanować tę decyzję, nawet jeśli uważa, że jest ona sprzeczna z interesem zdrowotnym pacjenta. Lekarz nie ma prawa zmuszać pacjenta do wycofania odmowy w żaden sposób. Takie działanie może być uznane niekiedy nawet za czyn zabroniony, w zależności oczywiście od tego, w jaki sposób lekarz będzie wywierał wpływ na wolę pacjenta. Z drugiej strony w przypadku nagłego zagrożenia życia lub zdrowia, gdy pacjent jest nieprzytomny lub niezdolny do wyrażenia zgody, lekarz może przeprowadzić zabieg bez jego zgody, a także bez zgody jego przedstawiciela ustawowego, gdy dotyczy to małoletnich osób.
Przykład 1.
Pani Anna ma zaplanowaną operację wycięcia migdałków. Po rozmowie z lekarzem i zapoznaniu się z możliwymi powikłaniami, takimi jak krwawienie i ból pooperacyjny, dochodzi do wniosku, że obawia się zabiegu i postanawia podjąć próbę leczenia zachowawczego. Ma prawo odmówić zgody na operację, mimo że lekarz uważa ją za najskuteczniejszą metodę.
Przykład 2.
Pani Malwina ma 55 lat, cierpi na cukrzycę i ma zaplanowaną operację usunięcia zaćmy. Lekarz szczegółowo wyjaśnia jej, na czym polega zabieg, jego korzyści, potencjalne ryzyko oraz możliwe powikłania, w tym możliwość wystąpienia retinopatii cukrzycowej po operacji. Po rozmowie kobieta, mimo pełnego zrozumienia sytuacji, podejmuje świadomą i dobrowolną decyzję o odmowie poddania się operacji. Uważa, że ryzyko dla jej zdrowia, związane z cukrzycą, jest zbyt wysokie. Lekarz akceptuje jej decyzję i odnotowuje odmowę w dokumentacji medycznej. W tej sytuacji kluczowe jest to, że pacjentka jest w pełni świadoma i zdolna do podjęcia decyzji, a jej odmowa jest respektowana.
Przykład 3.
Pani Marlena wyraziła zgodę na zabieg medyczny o charakterze estetycznym. Na kilka dni przed planowanym zabiegiem podjęła decyzję, że świadomie i dobrowolnie rezygnuje z interwencji chirurgicznej. Lekarz, który miał wykonać jej zabieg, stwierdził, że odmowa będzie wiązała się dla niej ze znacznie wyższymi kosztami niż cena samego zabiegu. Wymusza niejako na pani Marlenie wycofanie odmowy, choć robi to w bardzo subtelny sposób. Czy kobieta musi wycofać swoją odmowę? Nie, ponieważ przeprowadzenie zabiegu (zwłaszcza takiego, który ma charakter estetyczny, a nie ratujący zdrowie lub życie) nie jest w tym przypadku konieczne. Lekarz nie ma prawa oddziaływać na pacjenta w żaden sposób i straszyć ewentualnymi konsekwencjami finansowymi odmowy zgody na planowany zabieg.
Co ciekawe, wycofanie zgody na zabieg może mieć miejsce nie tylko przed dniem jego wykonania, ale także w trakcie podjętych już działań medycznych. W praktyce powoduje to konieczność zaprzestania wykonywania zabiegu przez lekarza. Oczywiście w niektórych sytuacjach nie będzie to możliwe.
Przykład 4.
Pan Jan ma 40 lat i zgodził się na zabieg endoskopii w znieczuleniu miejscowym. Podczas procedury czuje duży dyskomfort i zaczyna panikować. Mimo uspokajających słów lekarza mężczyzna wyraźnie komunikuje, że chce przerwać zabieg i wycofuje swoją zgodę. Czy lekarz ma obowiązek przerwać procedurę medyczną? Tak, pomimo że jej dokończenie byłoby korzystne dla pacjenta.
Przykład 5.
Pan Marek jest przygotowywany do zabiegu cewnikowania serca. Leży już na stole operacyjnym. Nagle ogarnia go panika i mówi: „Proszę przestać, nie chcę tego zabiegu!”. Czy zachowanie pacjenta można uznać za wycofanie zgody na zabieg? Czy lekarz może przerwać interwencję medyczną? Tak, pan Marek w momencie wyrażenia swojej woli na głos wycofał zgodę na zabieg, a personel medyczny ma obowiązek natychmiast przerwać procedurę.
Przykład 6.
Ratownicy medyczni przywożą do szpitala nieprzytomnego mężczyznę, który doznał poważnych obrażeń w wypadku samochodowym i potrzebuje natychmiastowej transfuzji krwi. W jego portfelu znaleziono kartę medyczną, która wskazuje, że mężczyzna jest Świadkiem Jehowy i nie zgadza się na transfuzję krwi z powodów religijnych. Czy taka forma odmowy na zabieg jest wiążąca? Tak, lekarze, mimo zagrożenia życia, muszą szanować wolę pacjenta, nawet jeśli jest ona wyrażona wcześniej. W takiej sytuacji szukają alternatywnych metod leczenia, takich jak podawanie preparatów krwiozastępczych. Jeśli jednak życie pacjenta będzie zagrożone, możliwe jest wykonanie zabiegu nawet wbrew jego woli. Decyzję w tym zakresie musi podjąć lekarz prowadzący.
Prawo do wycofania zgody i wycofania odmowy
Każdy pacjent ma prawo wycofać swoją zgodę w dowolnym momencie, nawet tuż przed rozpoczęciem zabiegu lub w jego trakcie. Wycofanie zgody na leczenie powinno być jasne i niewątpliwe. Wycofanie zgody na operację powinno być udokumentowane w dokumentacji medycznej. Wycofanie zgody w trakcie zabiegu może nastąpić, jeśli pacjent jest przytomny i zdolny do podjęcia decyzji. Wówczas lekarz ma obowiązek przerwać zabieg, o ile nie stwarza to poważnego zagrożenia dla życia i zdrowia pacjenta.
Analogicznie pacjenci mają pełne prawo do wycofania odmowy swojej zgody na zabieg medyczny. Wycofanie takiej odmowy jest równie ważne, jak jej pierwotne wyrażenie i powinno być odpowiednio udokumentowane w historii choroby. W ten sposób zabieg medyczny może zostać przeprowadzony, czy to w pierwotnie planowanym terminie, czy też w późniejszej dacie. Pacjent nie musi uzasadniać, dlaczego wycofuje swoją odmowę i jakie przyczyny wpłynęły na zmianę jego zdania.
Przykład 7.
Pani Zofia ma 70 lat i początkowo odmówiła zgody na operację wszczepienia endoprotezy stawu biodrowego, obawiając się bólu i długiej rehabilitacji. Pomimo wcześniej zaplanowanego terminu operacji, zostawiła swoją pisemną odmowę w gabinecie lekarskim. Po powrocie do domu przeprowadziła długą rozmowę ze swoją córką, która przekonała ją, że rezygnacja z zabiegu tylko pogorszy jakość jej życia. Następnego dnia kobieta zadzwoniła do szpitala i wycofała swoją odmowę, ponownie wyrażając zgodę na operację. Czy ustne wycofanie pisemnej odmowy na zabieg jest w tym przypadku wiążące? Tak, personel medyczny musi umówić pacjentkę na nowy termin zabiegu, a informacja o wycofaniu odmowy została odnotowana w jej dokumentacji.
Podsumowanie
Zasada autonomii pacjenta jest kluczowa w nowoczesnej medycynie, a jej fundamentem jest prawo do świadomej zgody na leczenie oraz prawo do odmowy i jej wycofania. Pacjent ma pełną swobodę w podejmowaniu decyzji dotyczących własnego zdrowia, a personel medyczny ma obowiązek szanować jego wolę. Wyjątkiem są zdarzenia zagrażające życiu pacjenta – w takim przypadku nie zawsze jego zgoda na zabieg musi być respektowana.
