Odpowiedzialność szpitala za zdrowie i życie pacjentów to pojęcie znacznie szersze niż tylko błędy popełniane przez lekarzy. Obejmuje ona również personel pomocniczy, sprawność sprzętu medycznego oraz całą organizację pracy placówki. Błędy na poziomie zarządzania, takie jak braki kadrowe, niesprawny sprzęt czy zbyt długi czas oczekiwania na pomoc, mogą prowadzić do tragicznych konsekwencji. Jak zatem prawo reguluje odpowiedzialność szpitala za błędy organizacyjne popełnione przy kierowaniu jednostką i koordynowaniu pracy personelu?
Odpowiedzialność szpitala – nie tylko błędy lekarskie
Odpowiedzialność szpitala zazwyczaj jest związana z klasycznie rozumianym błędem medycznym, czyli wadliwym działaniem lekarza w procesie diagnostycznym lub terapeutycznym. W praktyce jednak odpowiedzialność ta tak samo może występować w sytuacji zaistnienia błędów organizacyjnych obejmujących nieprawidłową logistykę, niewystarczający nadzór nad chorymi, opóźnienia w podejmowaniu decyzji oraz brak skutecznych procedur szybkiego reagowania na pogarszanie się stanu zdrowia pacjentów.
Odpowiedzialność szpitala nie musi wynikać zatem z naruszenia aktualnej wiedzy medycznej przez konkretnego lekarza czy innego pracownika medycznego. Wystarczające jest stwierdzenie, że system organizacyjny funkcjonujący w jednostce nie zapewnił pacjentowi realnego bezpieczeństwa, co z kolei doprowadziło do uszczerbku na zdrowiu danej osoby. Nie jest to przy tym jakiś szczególny rodzaj odpowiedzialności, uregulowany w przepisach szczególnych. Opiera się ona na zasadach ogólnych prawa cywilnego i ma charakter deliktowy.
Błąd organizacyjny polega na wadliwym ukształtowaniu lub prowadzeniu procesu udzielania świadczeń zdrowotnych, w szczególności w zakresie:
- organizacji pracy oddziału;
- liczby i dostępności personelu;
- systemu dyżurów i nadzoru;
- procedur monitorowania stanu pacjentów;
- obiegu informacji medycznej;
- dostępności diagnostyki i możliwości szybkiej interwencji.
Odpowiedzialność za wspomniane obszary ponosi w całości szpital jako organizator procesu leczenia. Jednostka jest bowiem zobowiązana do stworzenia takich warunków, które umożliwiają personelowi medycznemu wykonywanie obowiązków zgodnie z aktualną wiedzą i należytą starannością. Warto przy tym zaznaczyć, że brak właściwego nadzoru pooperacyjnego, opóźniona reakcja na objawy alarmowe czy niewdrożenie adekwatnych procedur diagnostycznych mogą stanowić zawinioną nieprawidłowość organizacyjną, nawet jeżeli sam zabieg został przeprowadzony prawidłowo.
Okres pooperacyjny również może spowodować odpowiedzialność szpitala
Szpital odpowiada również za okres występujący bezpośrednio po operacji lub zabiegu. W świetle standardów medycznych uznawany jest on bowiem za czas podwyższonego ryzyka wystąpienia powikłań. Nawet jeżeli zabieg przebiegł prawidłowo, to objęty nienależytą opieką pacjent również może doznać szkody. W okresie pooperacyjnym obowiązki podmiotu leczniczego nie ograniczają się do zapewnienia pacjentowi miejsca na sali szpitalnej, ale również obejmują aktywny nadzór nad jego stanem zdrowia.
Zaniechania w tym zakresie mogą przybrać postać m.in.:
- braku ciągłego monitorowania parametrów życiowych;
- wykonywania badań w sposób incydentalny i niesystematyczny (niezgodny ze sztuką);
- opóźnionej interpretacji wyników badań;
- braku decyzyjności w sytuacjach nagłych;
- niewłaściwego „przekazywania” pacjenta pomiędzy oddziałami, czy nawet placówkami.
Jeżeli skutkiem takich uchybień jest opóźnione rozpoznanie stanu zagrożenia życia, odpowiedzialność szpitala może zostać oparta na zarzucie nienależytej organizacji opieki zdrowotnej, niezależnie od tego, czy konkretna osoba (zazwyczaj lekarz prowadzący) dopuściła się błędu medycznego.
Odpowiedzialność szpitala mimo braku błędu lekarskiego?
Szczególnym przypadkiem jest zaistnienie odpowiedzialności szpitala, mimo że nie doszło do wykazania indywidualnego błędu lekarskiego. Wyraźnie rozróżnia się odpowiedzialność personelu medycznego za naruszenie reguł sztuki lekarskiej od odpowiedzialności podmiotu leczniczego za wadliwe zorganizowanie procesu udzielania świadczeń zdrowotnych. Szpital odpowiada jako podmiot profesjonalny za stworzenie systemu, który zapewnia pacjentom realne bezpieczeństwo leczenia, ciągłość nadzoru oraz sprawne podejmowanie decyzji w sytuacjach nagłych.
Jeśli zatem struktura organizacyjna oddziału, sposób pełnienia dyżurów, dostępność lekarzy lub procedury monitorowania stanu organizmu nie pozwalają na szybką reakcję na pogorszenie zdrowia pacjenta, odpowiedzialność szpitala może zostać oparta na zarzucie zawinionej nieprawidłowości organizacyjnej, niezależnie od tego, czy konkretni lekarze działali zgodnie z aktualną wiedzą medyczną. W omawianych okolicznościach szkoda nie jest następstwem błędu terapeutycznego podmiotu leczniczego, ale rezultatem zaniedbania administracyjnego, za które odpowiada wyłącznie podmiot leczniczy jako organizator procesu leczenia.
Zaniechanie to też forma zawinionego działania
Przepisy prawa cywilnego nie różnicują odpowiedzialności w zależności od tego, czy szkoda została wyrządzona przez działanie, czy przez zaniechanie. Jest to szczególnie istotne w kontekście odpowiedzialności szpitala, gdyż to właśnie zaniechania organizacyjne, polegające na niewykonaniu obowiązków, które w danych okolicznościach były obiektywnie wymagane, najczęściej prowadzą do wyrządzenia szkody danej osobie.
Do takich zaniechań można zaliczyć m.in. brak:
- wdrożenia procedur nadzoru pooperacyjnego;
- stworzenia systemu alarmowego umożliwiającego szybką reakcję;
- realnej możliwości konsultacji z lekarzem decyzyjnym;
- reakcji nadzorczej na praktyki personelu odbiegające od standardów bezpieczeństwa.
Jeżeli zaniechania te pozostają w normalnym związku przyczynowym ze szkodą, spełnione zostają przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej na zasadach ogólnych prawa cywilnego, tj. z art. 415 Ustawy z 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny (dalej: kc).
Odpowiedzialność szpitala za personel medyczny
Warto wspomnieć, że szpital ponosi odpowiedzialność nie tylko za własne uchybienia organizacyjne, ale także za działania i zaniechania personelu medycznego (nie tylko lekarzy), któremu powierza wykonywanie świadczeń zdrowotnych. Odpowiedzialność ta ma charakter odpowiedzialności zwierzchnika za podwładnego (art. 430 kc w zw. z art. 415 kc) i jest niezależna od podstawy zatrudnienia (umowa o pracę, umowa zlecenie, kontrakt B2B).
W praktyce oznacza to, że:
- pacjent nie musi wykazywać winy konkretnego lekarza;
- wystarczające jest wykazanie, że szkoda powstała w związku z udzielaniem świadczeń zdrowotnych;
- ciężar odpowiedzialności przenosi się na podmiot leczniczy jako organizatora procesu leczenia.
W przypadku błędów organizacyjnych odpowiedzialność ta ma charakter pierwotny, szpital odpowiada za własne zaniedbania, w przypadku błędów personelu – charakter wtórny, szpital odpowiada za zawinione działania personelu.
Jak czytamy w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 9 września 2024 roku (sygn. akt: I ACa 920/21), powód nie musi wykazywać, który z lekarzy lub z członków personelu medycznego szpitala dopuścił się winy (wina anonimowa). Wykazanie winy uzależnione jest od udowodnienia obiektywnej bezprawności jakiegokolwiek członka personelu medycznego pozostałych podmiotów udzielających świadczeń medycznych pacjenta, rozumianej jako sprzeczność działania lub zaniechania tego sprawcy z porządkiem prawnym lub z zasadami współżycia społecznego albo innymi normami powszechnie stosowanymi i akceptowanymi zasadami postępowania w danej dziedzinie. Ewentualnie powód powinien wykazać, że strona pozwana nie stosowała właściwych dostępnych środków organizacyjnych i technicznych w celu ochrony zdrowia płodu (wina organizacyjna).
Odpowiedzialność szpitala za błąd organizacyjny a związek przyczynowy
Kluczowym elementem odpowiedzialności szpitala w omawianym zakresie jest wykazanie związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem organizacyjnym a powstałą szkodą. W sprawach medycznych związek ten nie musi mieć jednak charakteru absolutnego, tj. nie musi być udowodniony ze stuprocentową pewnością. Wystarczające jest wykazanie, że prawidłowa organizacja opieki zwiększała realną szansę uniknięcia szkody.
W praktyce sądowej coraz częściej akceptuje się koncepcję tzw. adekwatnego związku przyczynowego w ujęciu probabilistycznym, zwłaszcza w sytuacjach, gdy opóźnienie diagnostyczne lub terapeutyczne doprowadziło do nieodwracalnych następstw zdrowotnych.
Odpowiedzialność szpitala a odpowiedzialność ubezpieczyciela
Należy pamiętać, że szpitale objęte są obowiązkowym ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej. W razie wyrządzenia szkody pacjentowi odpowiedzialność odszkodowawcza przenoszona jest zatem na ubezpieczyciela. Odpowiedzialność ta nie ma jednak charakteru nieograniczonego. Wygląda to następująco:
- odpowiedzialność szpitala ma charakter deliktowy;
- odpowiedzialność ubezpieczyciela wynika z umowy ubezpieczenia;
- ubezpieczyciel odpowiada do wysokości sumy gwarancyjnej.
W praktyce oznacza to, że w przypadku wysokich kwot zadośćuczynienia lub odszkodowania część roszczenia przekraczająca sumę gwarancyjną obciąża bezpośrednio szpital. Ryzyko finansowe błędów organizacyjnych nie zawsze jest więc w pełni przeniesione na ubezpieczyciela. Z kolei z racji na ogólne zadłużenie jednostek leczniczych często trudno jest wyegzekwować kwoty odszkodowania przekraczające sumy, do których wypłacenia zobowiązał się ubezpieczyciel.
Polecamy:
