Postępowanie w sprawach karnoskarbowych nie zawsze kończy się nałożeniem sankcji. Kodeks karny skarbowy przewiduje bowiem instytucję, jaką jest odstąpienie od wymierzenia kary. Pozwala ona sądowi na rezygnację z ukarania sprawcy, o ile spełnione zostaną ściśle określone w przepisach warunki. Wyjaśniamy, kiedy sąd może podjąć taką decyzję.
Ogólne warunki zastosowania odstąpienia od wymierzenia kary
Zgodnie z art. 19 § 1 kks sąd może odstąpić od wymierzenia kary, co nie stoi na przeszkodzie orzeczeniu środka karnego (wymienionego w art. 22 § 2 pkt 2–6 lub w art. 47 § 2 pkt 2 i 3), jeżeli zachodzą warunki jego orzeczenia i cele kary zostaną przez ten środek spełnione, w szczególności w wypadkach przewidzianych w kodeksie.
Na podstawie powyższego fragmentu przepisu można wskazać, że odstąpienie od wymierzenia kary może nastąpić dopiero po przeprowadzeniu postępowania sądowego. W wyniku procesu sądowego sąd stwierdza winę sprawcy. Ponadto użycie zwrotu „sąd może” oznacza, że jest to instytucja dobrowolna dla sądu, korzysta on bowiem z uznania w tym zakresie.
Zgodnie z art. 19 § 2 kks, jeżeli w związku z przestępstwem skarbowym lub wykroczeniem skarbowym nastąpiło uszczuplenie należności publicznoprawnej, sąd może odstąpić od wymierzenia kary lub środka karnego tylko wtedy, gdy ta wymagalna należność została w całości uiszczona przed wydaniem wyroku.
Odstępując od wymierzenia kary, sąd może również odstąpić od orzeczenia środka karnego, chociażby jego orzeczenie było obowiązkowe; przepisu nie stosuje się, jeżeli przepadek dotyczy przedmiotu, którego wytwarzanie, posiadanie, obrót, przechowywanie, przewóz, przenoszenie lub przesyłanie jest zabronione (art. 19 § 3 kks).
Odstąpienie od wymierzenia kary za przestępstwo skarbowe
Dalej należy wskazać, że odstąpienie od wymierzenia kary jest adresowane zarówno do sprawców przestępstw skarbowych, jak i wykroczeń skarbowych.
Przestępstwo skarbowe jest to czyn zabroniony przez kodeks pod groźbą kary grzywny w stawkach dziennych, kary ograniczenia wolności lub kary pozbawienia wolności. Art. 19 § 1 pkt 1 kks wskazuje, że odstąpienie od wymierzenia kary stosuje się w przypadku orzeczenia kary za przestępstwa skarbowe – zagrożone karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 3 lat lub karą łagodniejszą, gdy stopień społecznej szkodliwości popełnionego czynu nie jest znaczny (przepisu nie stosuje się do sprawcy przestępstwa skarbowego popełnionego w warunkach nadzwyczajnego obostrzenia kary).
W tym zakresie należy posiłkować się art. 53 § 7 kks, który podaje, że przy ocenie stopnia społecznej szkodliwości czynu zabronionego bierze się pod uwagę rodzaj i charakter zagrożonego lub naruszonego dobra, wagę naruszonego przez sprawcę obowiązku finansowego, wysokość uszczuplonej lub narażonej na uszczuplenie należności publicznoprawnej, sposób i okoliczności popełnienia czynu zabronionego, jak również postać zamiaru, motywację sprawcy, rodzaj naruszonej reguły ostrożności i stopień jej naruszenia.
Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 10 lutego 2009 roku (III KK 305/08), okoliczności decydujące o stopniu społecznej szkodliwości czynu wymienione są w art. 53 § 7 kks, a ich katalog jest ustawowo zamknięty, co oznacza, iż okoliczności w nim niewymienione nie stanowią elementów strony przedmiotowej i podmiotowej mających wpływ na jego ocenę. Ustalenie, czy społeczna szkodliwość konkretnego czynu jest znaczna, czy też znikoma, winno stanowić wypadkową przesłanek wskazanych w art. 53 § 7 kks. Natomiast, która z tych przesłanek ma istotny wpływ na stopień społecznej szkodliwości konkretnego czynu, zależy przede wszystkim od typu czynu zabronionego oraz jego okoliczności.
Oznacza to, że przesłanek wymienionych w art. 53 § 7 kks nie można ujmować kumulatywnie, zazwyczaj nie aktualizują się bowiem równocześnie. Oceniając zatem stopień społecznej szkodliwości konkretnego czynu, należy brać pod uwagę jego znamiona podmiotowe i przedmiotowe, uwzględniając przede wszystkim te okoliczności, które są charakterystyczne dla danego rodzaju przestępstwa.
Warto także zwrócić uwagę, że odstąpienie od wymierzenia kary nie znajdzie zastosowania w warunkach nadzwyczajnego obostrzenia kary, czyli sytuacji, w której sprawca:
- popełnia umyślnie przestępstwo skarbowe, powodując uszczuplenie należności publicznoprawnej dużej wartości albo popełnia umyślnie przestępstwo skarbowe, a wartość przedmiotu czynu zabronionego jest duża;
- popełnia przestępstwo skarbowe określone w art. 62 § 2 (nierzetelna faktura), a kwota podatku wynikająca z faktury albo suma kwot podatku wynikających z faktur jest dużej wartości;
- uczynił sobie z popełniania przestępstw skarbowych stałe źródło dochodu;
- popełnia dwa albo więcej przestępstw skarbowych, zanim zapadł pierwszy wyrok, chociażby nieprawomocny, co do któregokolwiek z nich i każdy z tych czynów wyczerpuje znamiona przestępstwa skarbowego określonego w tym samym przepisie, a odstępy czasu pomiędzy nimi nie są długie;
- skazany za umyślne przestępstwo skarbowe na karę pozbawienia wolności lub karę ograniczenia wolności albo karę grzywny, w ciągu 5 lat po odbyciu co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności lub 6 miesięcy kary ograniczenia wolności albo po uiszczeniu grzywny wynoszącej co najmniej 120 stawek dziennych popełnia umyślnie przestępstwo skarbowe tego samego rodzaju;
- popełnia przestępstwo skarbowe, działając w zorganizowanej grupie albo w związku mającym na celu popełnienie przestępstwa skarbowego;
- popełnia przestępstwo skarbowe, używając przemocy lub grożąc natychmiastowym jej użyciem albo działając wspólnie z inną osobą, która używa przemocy lub grozi natychmiastowym jej użyciem;
- przez nadużycie stosunku zależności lub wykorzystanie krytycznego położenia doprowadza inną osobę do popełnienia czynu zabronionego jako przestępstwo skarbowe.
Odstąpienie od wymierzenia kary za wykroczenie skarbowe
Wykroczenie skarbowe jest to czyn zabroniony przez kodeks pod groźbą kary grzywny określonej kwotowo, jeżeli kwota uszczuplonej lub narażonej na uszczuplenie należności publicznoprawnej albo wartość przedmiotu czynu nie przekracza pięciokrotnej wysokości minimalnego wynagrodzenia w czasie jego popełnienia. Wykroczeniem skarbowym jest także inny czyn zabroniony, jeżeli kodeks tak stanowi.
Art. 19 § 1 pkt 2 kks podaje, że odstąpienie od wymierzenia kary stosuje się w przypadku orzeczenia kary za wykroczenia skarbowe – w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie, biorąc pod uwagę:
- charakter i okoliczności popełnienia wykroczenia skarbowego,
- właściwości i warunki osobiste sprawcy oraz
- jego zachowanie się po popełnieniu tego wykroczenia.
Warto zwrócić uwagę, że w przypadku ewentualnego odstąpienia od wymierzenia kary za wykroczenie skarbowe nie stosujemy kryteriów społecznej szkodliwości czynu, ponieważ ww. przepis nie odnosi się do art. 53 § 7 kks. W zakresie wykroczenia sąd opiera się na dyrektywie „okoliczności zasługujących na szczególne uwzględnienie”.
W świetle powyższych przepisów należy jeszcze raz podkreślić, że instytucja odstąpienia od wymierzenia kary ma charakter fakultatywny. To wyłącznie sąd decyduje, czy w danych okolicznościach istnieją podstawy do zastosowania odstąpienia od wymierzenia kary.
