Wielu przedsiębiorców zastanawia się, jak zgodnie z prawem użytkować lokal należący do współmałżonka. Kwestia ta staje się szczególnie istotna, gdy w małżeństwie panuje ustrój rozdzielności majątkowej. Wyjaśniamy, jak w świetle przepisów wygląda rozdzielność majątkowa a użyczenie nieruchomości i jakie rodzi to konsekwencje, gdy jeden z małżonków chce wykorzystać lokal drugiego w swojej działalności gospodarczej.
Instytucja rozdzielności majątkowej
Małżonkowie mogą na podstawie spisanej umowy rozszerzyć albo ograniczyć ustawową wspólność majątkową. Mogą także ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków (umowa majątkowa). Umowa taka może być spisana jeszcze przed zawarciem małżeństwa, ale może także zaistnieć w trakcie jego trwania.
Umowa majątkowa małżeńska może być zmieniona albo rozwiązana. W razie jej rozwiązania w czasie trwania małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa, chyba że strony postanowiły inaczej.
Na mocy art. 51, 52, 53 Ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku Kodeks rodzinny i opiekuńczy w razie umownego ustanowienia rozdzielności majątkowej każde z małżonków zachowuje zarówno majątek nabyty przed zawarciem umowy, jak i majątek nabyty później. Każde z nich zarządza samodzielnie swoim majątkiem.
Z ważnych powodów każde z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej. Rozdzielność majątkowa powstaje z dniem oznaczonym w wyroku, który ją ustanawia. W wyjątkowych wypadkach sąd może ustanowić rozdzielność majątkową z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa, w szczególności, jeżeli małżonkowie żyli w rozłączeniu.
Rozdzielność majątkowa powstaje z mocy prawa, w razie ubezwłasnowolnienia lub ogłoszenia upadłości jednego z małżonków.
Orzeczenie separacji powoduje powstanie między małżonkami rozdzielności majątkowej.
Jak widać z powyższego, rozdzielność majątkowa to zachowanie majątku nabytego zarówno przed zawarciem małżeństwa, jak i po jego zawarciu. Rozdzielność majątkowa pozwala na samodzielne zarządzanie własnym majątkiem niezależnie od małżonka. Rozdzielność majątkowa to wreszcie odpowiedzialność wyłącznie za własne zobowiązania.
Rozdzielność majątkowa może być więc ustanowiona:
- na mocy orzeczenia sądu na wniosek jednego lub obojga małżonków w trakcie trwania małżeństwa;
- w wyniku zaistnienia określonego zdarzenia (separacja, ubezwłasnowolnienie) skutkującego ustaniem wspólności majątkowej;
- już na etapie tworzenia intercyzy.
Umowa użyczenia
Umowa użyczenia to nieodpłatna umowa na korzystanie z rzeczy ruchomych albo nieruchomych na czas określony w celach prywatnych lub związanych z działalnością gospodarczą.
Na mocy art. 710 Ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 roku Kodeks cywilny przez umowę użyczenia użyczający zobowiązuje się zezwolić biorącemu, przez czas oznaczony lub nieoznaczony, na bezpłatne używanie oddanej mu w tym celu rzeczy.
W wyjątkowych przypadkach można spotkać się z odpłatnością umowy użyczenia.
Należy podkreślić, że podmiot korzystający często ponosi koszty utrzymania użyczonej rzeczy.
Rozdzielność majątkowa a użyczenie nieruchomości użytkowej będącej prywatną własnością jednego z małżonków
Rozdzielność majątkowa i należenie nieruchomości użytkowej do jednego z małżonków powoduje, że wszelkie transakcje związane z danym lokalem między drugim małżonkiem odbywają się na zasadach ogólnych, tzn. w taki sposób, jakby transakcja sprzedaży, najmu, dzierżawy lub inna transakcja (darowizna, spadek) była dokonywana pomiędzy małżonkiem – nabywcą (korzystającym) a obcym podmiotem.
Należy jednak podkreślić, że z uwagi na fakt, że transakcje te dotyczą jednak podmiotów powiązanych jako małżonków, to np. w przypadku darowizn, spadków, użyczenia albo niektórych czynności cywilnoprawnych transakcje te mogą korzystać ze zwolnień podatkowych, np. w podatku od spadków i darowizn, w podatku dochodowym od osób fizycznych czy podatku od czynności cywilnoprawnych.
Wracając do umowy użyczenia, jeżeli jedno z małżonków chce korzystać w prowadzonej przez siebie działalności z nieruchomości użytkowej należącej do drugiego małżonka przy rozdzielności majątkowej, to na tę okoliczność powinno się sporządzić w formie pisemnej umowę użyczenia (może ona nawet przybrać formę aktu notarialnego).
Małżonek korzystający musi mieć tytuł prawny do danej nieruchomości użytkowej stanowiącej własność prywatną drugiego małżonka. Umowa użyczenia stanowi taki tytuł prawny.
Jak w tych okolicznościach będą wyglądały kwestie podatkowe?
Regulacje, które dotyczą przychodów z nieodpłatnych świadczeń, to art. 11 ustawy o PIT.
Bardzo ważną rzeczą jest to, że przychód ten może skorzystać ze zwolnienia z PIT. Dzieje się tak dlatego, że małżonkowie (niezależnie od panującego ustroju pomiędzy nimi) należą do I grupy podatkowej (niekiedy zerowej).
Zgodnie z ustawą o podatku od spadków i darowizn do I grupy podatkowej należą:
- małżonkowie,
- zstępni,
- wstępni,
- pasierb,
- zięć,
- synowa,
- rodzeństwo,
- ojczym,
- macocha,
- teściowie.
Z uwagi na to, że małżonkowie niezależnie od panującego między nimi ustroju należą do I grupy podatkowej, mogą oni skorzystać ze zwolnienia z PIT w stosunku do osiągniętego przychodu z nieodpłatnych świadczeń (nieodpłatnego przychodu wynikającego z użyczenia pomiędzy sobą nieruchomości użytkowej lub udziału w niej).
Należy w tym miejscu dodać jeszcze jedną kwestię.
Małżonek, który korzysta z nieruchomości użytkowej w swojej działalności gospodarczej, ma prawo zaliczyć do swoich kosztów uzyskania przychodu wydatki na eksploatację, remont danej nieruchomości, jeżeli oczywiście wydatki te służą prowadzonej działalności gospodarczej.
Może on dokonać ulepszenia danej nieruchomości i rozpoznać u siebie w kosztach odpisy amortyzacyjne od dokonanego ulepszenia jako inwestycję w obcy środek trwały (pod pewnymi warunkami).
Należy natomiast dodać, że odpisów amortyzacyjnych od użyczonej nieruchomości dokonuje wyłącznie małżonek będący właścicielem użyczonej nieruchomości.
Rozdzielność majątkowa a użyczenie nieruchomości będącego współwłasnością małżonków
Małżonkowie mający rozdzielność majątkową mogą mieć we współwłasności dany lokal użytkowy.
Przy tym oboje mogą prowadzić działalności gospodarcze i użytkować udział w tej nieruchomości w swoich działalnościach.
Posiadany udział w nieruchomości użytkowej może być wprowadzony do ewidencji środków trwałych u obojga małżonków, oczywiście według posiadanej własności i amortyzowany w każdej działalności właściciela udziału. Wartość początkowa nieruchomości użytkowej będzie wówczas stanowić wartość tego udziału w nieruchomości użytkowej przypadającą na każdego z małżonków.
Powstaje jednak w tym momencie inne pytanie – czy jedno z małżonków może użyczyć posiadany udział w danym nieruchomości drugiemu małżonkowi do jego działalności?
Jak najbardziej tak. W tym wypadku ponownie warto, aby została sporządzona umowa użyczenia w formie pisemnej.
Jeżeli doszło do użyczenia udziału nieruchomości użytkowej używanego w działalności jednego małżonka i należącego do tego małżonka do działalności drugiego małżonka, to zasady amortyzacji pozostają wciąż takie same, tzn. amortyzacji dokonuje małżonek–właściciel udziału, a nie małżonek korzystający z udziału pierwszego małżonka.
Małżonek korzystający z udziału będącego własnością pierwszego małżonka uzyskuje przychód z nieodpłatnych świadczeń z tytułu korzystania na mocy użyczenia z tego udziału. Przy czym może on skorzystać ze zwolnienia z opodatkowania podatkiem dochodowym PIT na mocy art. 21 ust. 1 pkt 125 ustawy o PIT (z uwagi na przynależenie do I grupy podatkowej określonej w podatku od spadków i darowizn).
Podobnie jak powyżej wygląda sprawa kwalifikacji wydatków na eksploatację udziału w nieruchomości użytkowej, wydatków na remont czy innych wydatków dotyczących danego lokalu. Będą one stanowić koszt uzyskania przychodów u małżonka (małżonków) korzystającego, jeżeli będą służyć celom prowadzonej działalności gospodarczej.
Jeżeli chodzi o odpisy amortyzacyjne, tutaj tak samo każde z małżonków w stosunku do posiadanego udziału w nieruchomości ma prawo do dokonywania odpisów amortyzacyjnych w koszty firmy obliczone od wartości początkowej posiadanych udziałów.
Jak widać, umowa użyczenia to korzystna opcja udostępnienia do używania nieruchomości użytkowej (części lub całości) dla drugiego małżonka. Pozwala ona zarówno na ujęcie wydatków dotyczących używania danej nieruchomości użytkowej, jak i na zwolnienie z opodatkowania przychodu wynikającego z nieodpłatnego używania danej nieruchomości. Warto natomiast pochylić się jeszcze nad pewnym zagadnieniem, które może okazać się problemem – ewentualne opodatkowanie podatkiem VAT umowy użyczenia. Ten aspekt będzie przedmiotem odrębnej publikacji.
