Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP) to kluczowy element każdego środowiska zawodowego. O ile w przypadku umowy o pracę obowiązki pracodawcy i prawa pracownika w tym zakresie są ściśle regulowane przez Ustawę z 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy (kp), o tyle sytuacja osób zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych, a w szczególności umowy zlecenia, bywa mniej oczywista. Często rodzi to pytania o zakres, w jakim zleceniobiorca ma prawo do świadczeń z zakresu BHP, a zleceniodawca obowiązek ich zapewnienia. Artykuł omoawia jakie świadczenia BHP dla zleceniobiorcy musi zapewnić zleceniodawca.
Obowiązki przy umowie zlecenia
Umowa zlecenia nigdy nie prowadzi do powstania stosunku pracy. Ma to znaczący wpływ na zakres praw i obowiązków wykonawcy, które nie są tożsame z uprawnieniami pracowniczymi. Umowa zlecenia opiera się na zasadzie starannego działania, a zleceniobiorca co do zasady działa samodzielnie i bez ścisłego podporządkowania. Zakres praw i obowiązków charakterystycznych dla stosunku pracy może, co prawda, pojawić się także w umowie zlecenia, jednak wymaga zastosowania odpowiednich zapisów umownych. Dotyczy to również tak ważnej kwestii, jaką jest prawo do świadczeń z zakresu BHP.
Pomimo znaczącej różnicy pomiędzy uprawnieniami wynikającymi z umowy o pracę i umowy zlecenia przepisy kp rozszerzają częściowo swoje regulacje na osoby zatrudnione na innej podstawie niż stosunek pracy. Kluczowy w tym kontekście jest art. 304 kp, zgodnie z którym: pracodawca jest obowiązany zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy, o których mowa w art. 207 §2, osobom fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę, a także osobom prowadzącym w zakładzie pracy lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę na własny rachunek działalność gospodarczą. Pracodawca jest obowiązany zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki zajęć odbywanych na terenie zakładu pracy przez studentów i uczniów niebędących jego pracownikami.
Z przytoczonego przepisu wynika jasno, że zleceniodawca, który jest pracodawcą w rozumieniu kp (tj. zatrudnia pracowników), musi zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy także zleceniobiorcom, jeśli praca jest wykonywana w jego zakładzie pracy lub w wyznaczonym przez niego miejscu. Dodatkowo art. 304 kp odsyła do art. 211 kp, który określa podstawowe obowiązki pracowników w zakresie BHP. W związku z tym zleceniodawca może wymagać od zleceniobiorcy, aby ten m.in.:
- znał przepisy i zasady BHP,
- brał udział w szkoleniach i instruktażach z tego zakresu, a także podchodził do wymaganych egzaminów sprawdzających,
- poddawał się wstępnym, okresowym i kontrolnym badaniom lekarskim,
- stosował środki ochrony zbiorowej i używał przydzielonych środków ochrony indywidualnej.
Warto jednak podkreślić, że zakres obowiązków BHP jest określany przez zleceniodawcę i powinien odpowiadać rodzajowi wykonywanej pracy i występujących zagrożeń.
Zgodnie z art. 304 § 3 Kodeksu pracy obowiązki określone w art. 207 § 2 tej ustawy (w zakresie BHP) stosuje się odpowiednio do przedsiębiorców niebędących pracodawcami, organizujących pracę wykonywaną przez osoby fizyczne na innej podstawie niż stosunek pracy, jak również prowadzących na własny rachunek działalność gospodarczą. Z przepisu tego wynika, że obowiązki przewidziane w art. 207 § 2 kp ciążą na podmiocie niebędącym pracodawcą a organizującym pracę także w ramach stosunków niepracowniczych, w tym umów zlecenia.
Szkolenia BHP i badania lekarskie przy umowie zlecenia
Jednym z najbardziej interesujących zleceniodawców aspektów BHP jest kwestia szkoleń i badań lekarskich. W odróżnieniu od umowy o pracę, dla której są one bezwzględnie obowiązkowe i finansowane przez pracodawcę, to w przypadku umowy zlecenia sytuacja nie jest tak jednoznaczna. Chociaż przepisy nie nakładają na osobę zatrudniającą bezwzględnego obowiązku organizowania szkoleń BHP dla wykonawców, to w praktyce jest to niemal zawsze konieczne. Zwłaszcza jeśli praca zleceniobiorcy wiąże się z jakimkolwiek ryzykiem zawodowym lub gdy jest on narażony na czynniki szkodliwe.
Przykład 1.
Firma budowlana zatrudnia na umowę zlecenia studenta do prac porządkowych na budowie. Mimo że ta praca nie należy do skomplikowanych, to środowisko budowy charakteryzuje się licznymi zagrożeniami (ruch maszyn, hałas, ryzyko upadku przedmiotów). Czy zleceniodawca ma jakieś obowiązki względem zleceniobiorcy, jeśli chodzi o kwestię BHP? Tak, powinien zapewnić mu podstawowy instruktaż stanowiskowy i zapoznać z zasadami bezpieczeństwa obowiązującymi na placu budowy.
Przykład 2.
Michał ma pracować jako grafik komputerowy w biurze zleceniodawcy. Praca ta nie wiąże się ze znacznym ryzykiem zawodowym. Czy zleceniodawca ma jakieś obowiązki względem zleceniobiorcy, jeśli chodzi o kwestię BHP? Tak, choć w tym przypadku wystarczające będzie poinformowanie Michała o podstawowych zasadach bezpieczeństwa w biurze (np. drogi ewakuacyjne, lokalizacja apteczki) i zagrożeniach związanych z pracą przy komputerze (zasady ergonomii).
Podobnie jak w przypadku szkoleń kp nie nakłada na zleceniodawcę bezwzględnego obowiązku kierowania zleceniobiorcy na badania lekarskie. Co jednak istotne, jeśli charakter pracy stwarza ryzyko utraty życia lub zdrowia, zleceniodawca musi podjąć wszelkie środki zapobiegawcze, a jednym z nich jest właśnie potwierdzenie braku przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania danej pracy. Wówczas zleceniobiorca ma obowiązek poddania się takim badaniom.
Przykład 3.
Firma logistyczna zatrudnia pana Andrzeja jako kierowcę na umowę zlecenia. Praca ta wymaga odpowiednich kwalifikacji i braku przeciwwskazań zdrowotnych (np. wady wzroku). Czy zleceniodawca ma jakieś obowiązki względem zleceniobiorcy, jeśli chodzi o kwestię BHP? Tak, powinien wymagać od niego aktualnego orzeczenia lekarskiego o zdolności do wykonywania zawodu kierowcy.
Przykład 4.
Pan Ryszard ma wykonywać prace na wysokości (montaż reklam). Jest to praca szczególnie niebezpieczna. Czy zleceniodawca ma jakieś obowiązki względem zleceniobiorcy, jeśli chodzi o kwestię BHP? Tak, nie tylko powinien zapewnić odpowiedni sprzęt ochronny, ale także wymagać od pana Ryszarda orzeczenia lekarskiego, potwierdzającego zdolność do wykonywania pracy na wysokości.
Kolejną istotną kwestią są koszty związane ze szkoleniami i badaniami. W przypadku umowy o pracę, to pracodawca pokrywa wszelkie związane z tym wydatki. W przypadku umowy zlecenia co do zasady powinny być one przedmiotem uzgodnień stron i zostać zapisane w jej treści. W przypadku braku takich ustaleń przyjmuje się, że to zleceniodawca, który wymaga od wykonawcy poddania się badaniom lub szkoleniom, powinien ponieść związane z tym koszty. Ma to uzasadnienie w art. 304 kp i odpowiedzialności za stan BHP w zakładzie pracy.
Obowiązki zleceniobiorcy w zakresie BHP
Nie można zapominać, że obowiązki w zakresie BHP ciążą również na zleceniobiorcy, w zakresie określonym przez zleceniodawcę. Podstawowe znaczenie będzie miał tutaj art. 211 kp, według którego: przestrzeganie przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy jest podstawowym obowiązkiem pracownika. Dzięki dyspozycji art. 304 kp przepis ten można stosować także względem zleceniobiorców. W praktyce obowiązki wykonawcy z zakresu BHP sprowadzają się do:
- wykonywania poleceń osoby zatrudniającej dotyczących BHP,
- używania przydzielonych środków ochrony indywidualnej,
- dbania o stan maszyn i urządzeń oraz porządek w miejscu pracy,
- niezwłocznego informowania zleceniodawcy o zauważonych zagrożeniach,
- poddawania się wymaganym badaniom lekarskim i szkoleniom.
Podsumowanie - świadczenia BHP dla zleceniobiorcy
Choć formalnie zleceniobiorca nie jest pracownikiem, to z perspektywy przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy ma prawo do szeregu świadczeń. Osoba zatrudniająca ma obowiązek zapewnienia mu bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, a także – w zależności od rodzaju i warunków wykonywanego zlecenia – powinna skierować go na szkolenia BHP i badania lekarskie. Koszty tych świadczeń, jeśli nie zostały ustalone w umowie, powinny obciążać zleceniodawcę. W przypadku wypadku przy pracy wykonawca jest objęty ochroną ubezpieczeniową ZUS-u na zasadach zbliżonych do pracownika, a dodatkowo może dochodzić odszkodowania od zleceniodawcy na drodze cywilnej.
