Towary o podwójnym zastosowaniu. Jak legalnie prowadzić ich sprzedaż?

Chociaż nie zdajemy sobie sprawy, to wiele przedmiotów używanych na co dzień może służyć do celów wojskowych lub też terrorystycznych. Towary o podwójnym zastosowaniu (ang. dual-use items) – bo o nich mowa – to zasadniczo produkty tworzone z myślą o zastosowaniu cywilnym, jednakże przez ich konstrukcję i możliwości modyfikacji zdatne również do wykorzystania militarnego. Towary, usługi, oprogramowanie oraz technologie tego typu nie powinny wpaść w niepowołane ręce, a co za tym idzie – ich obrót musi być ściśle regulowany. W naszym rejonie jest to kwestia normowana przez Unię Europejską.

Handel omawianymi produktami jest ograniczony poprzez nakaz uzyskania zezwolenia na ich eksport poza granicę UE. Przy bardziej niebezpiecznych towarach pozwolenie jest niezbędne także przy sprzedaży wewnątrzwspólnotowej. Znaczenie regulacji dotyczących dual-use items w ostatnich latach wyraźnie wzrosło. Wynika to zarówno z dynamicznego rozwoju nowych technologii, zwłaszcza w obszarze IT, elektroniki, AI i cyberbezpieczeństwa, jak i z pogarszającej się sytuacji geopolitycznej, w tym napadu zbrojnego za wschodnią granicą Unii Europejskiej dokonanego przez Rosję.

Towary o podwójnym zastosowaniu – czyli co dokładnie?

Czym dokładnie są towary o podwójnym zastosowaniu? Aby precyzyjnie odpowiedzieć na to pytanie, należy przywołać definicję legalną tego pojęcia. Ta znajduje się w art. 2 pkt 1 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/821 z 20 maja 2021 roku ustanawiającego unijny system kontroli wywozu, pośrednictwa, pomocy technicznej, tranzytu i transferu produktów podwójnego zastosowania (dalej: rozporządzenie 2021/821).

Zgodnie z powyższym przepisem towary o podwójnym zastosowaniu to produkty, włącznie z oprogramowaniem i technologią, które mogą być stosowane zarówno w celach cywilnych, jak i wojskowych. Obejmują przedmioty, które mogą być wykorzystane do projektowania, rozwijania, produkcji lub stosowania broni jądrowej, chemicznej lub biologicznej bądź środków jej przenoszenia, w tym wszystkie produkty, które mogą być użyte zarówno w zastosowaniach niewybuchowych, jak i w jakikolwiek sposób do wspomagania wytwarzania broni jądrowej lub innych urządzeń do wybuchu jądrowego.

Zatem towary o podwójnym zastosowaniu to przedmioty (ew. usługi), które stosujemy na co dzień, ale które w nieodpowiednich rękach mogą służyć do ataków na ludzi lub inne cenne dobra społeczne lub państwowe. Dla zobrazowania tego, czym są takie towary, możemy wskazać między innymi na:

• drony – używane do celów rolniczych lub transportowych, ale mogą być także użyte do szpiegostwa lub transportu amunicji;
• oprogramowanie kryptograficzne – używane do bezpiecznych transakcji online czy ochrony danych osobowych, ale przy zastosowaniu wojskowym może być również stosowane do szyfrowania komunikacji wojskowej lub ochrony przed szpiegostwem cyfrowym;
• obrabiarki, tokarki, frezarki – w zastosowaniu cywilnym służą np. do produkcji części samochodowych, dla wojska są niezbędne do wytwarzania części do broni, silników rakietowych, elementów systemów naprowadzania itd.
• niektóre substancje chemiczne i stopy metali, np. tytanu czy aluminium – na co dzień używane przy produkcji tworzyw sztucznych, barwników, nawozów, lekkich i wytrzymałych elementów konstrukcyjnych, w kwestiach militarnych stanowią natomiast składniki paliw rakietowych, materiały do produkcji pancerzy i komponentów samolotów wojskowych, substancje do broni chemicznej.

Zakres produktów podwójnego zastosowania jest naprawdę szeroki

Katalog towarów o podwójnym zastosowaniu zawiera tysiące produktów. Jest przy tym bardzo szczegółowy i wskazano w nim mnóstwo wyłączeń. Nie mamy zatem technicznych możliwości, aby wymienić tutaj wszystkie te towary. Skupimy się wyłącznie na tych z załącznika I do rozporządzenia 2021/821.

Omawiany wykaz wprowadza kontrolę podwójnego zastosowania uzgodnioną na szczeblu międzynarodowym, w tym w ramach Grupy Australijskiej, Reżimu Kontrolnego Technologii Rakietowych (MTCR), Grupy Dostawców Jądrowych (NSG), porozumienia z Wassenaar oraz konwencji o broni chemicznej (CWC).

Zakres towarów uznawanych za dual-use obejmuje między innymi:

• zaawansowane urządzenia elektroniczne i półprzewodniki;
• systemy telekomunikacyjne i kryptograficzne;
• oprogramowanie i technologie informatyczne;
• czujniki i lasery;
• materiały i urządzenia chemiczne;
• maszyny i narzędzia precyzyjne;
• technologie związane z lotnictwem i kosmosem.

Co istotne, regulacje obejmują nie tylko fizyczne towary, ale również technologie i oprogramowanie, w tym przekazywane w formie elektronicznej, m.in. poprzez e-maile, serwery chmurowe czy dostęp zdalny.

Sprzedaż towarów o podwójnym zastosowaniu – jak bardzo jest ograniczona?

To, że obrót towarami o podwójnym zastosowaniu jest ograniczony, nie dziwi nikogo. Pojawia się jednak pytanie – jak bardzo? Otóż produkty znajdujące się w załączniku I do rozporządzenia 2021/821 mogą być sprzedawane bez ograniczeń w obrębie Unii Europejskiej.

Co innego jest w przypadku eksportu towarów o podwójnym zastosowaniu poza granice Wspólnoty. Tutaj zawsze wymagane jest zezwolenie. Obowiązek ten dotyczy zarówno sprzedaży bezpośredniej, jak i innych form udostępniania, w tym leasingu, darowizny czy transferu technologii.

Rozporządzenie 2021/821 przewiduje kilka rodzajów zezwoleń, w szczególności chodzi o:

• zezwolenie indywidualne – wydawane dla konkretnej transakcji i odbiorcy;
• zezwolenia globalne – obejmuje większą liczbę transakcji lub odbiorców; wydawane dla przedsiębiorców regularnie eksportujących pewne produkty do wielu odbiorców w określonych krajach trzecich;
• krajowe zezwolenie generalne – obejmuje obrót wewnątrzunijny i z krajami trzecimi dla określonych towarów;
• unijne zezwolenie generalne – stosowane przy transferach wewnątrzunijnych, pozwala na obrót bez indywidualnych zezwoleń, jeśli spełnione są warunki rozporządzenia UE; dostępne dla określonych kategorii towarów i państw trzecich.

Warto podkreślić, że eksport produktów określonych w omawianym załączniku I poza terytorium UE zawsze wymaga zezwolenia i nie ma przy tym znaczenia, czy towary te mają status nowych czy też używanych. Rozporządzenie wskazuje przy tym, że obowiązek uzyskania zezwolenia nie może być omijany przez eksport towarów niepodlegających kontroli (łącznie z instalacjami) zawierających jeden lub więcej składników podlegających kontroli, jeśli kontrolowany składnik lub składniki są zasadniczymi elementami tych towarów i możliwe jest ich wydzielenie lub zastosowanie do innych celów.

Sprzedaż produktów szczególnie niebezpiecznych – ograniczenia nawet na terenie UE

W przeciwieństwie do eksportu poza granice wspólnotowe transfer dual-use items pomiędzy państwami członkowskimi co do zasady nie wymaga zezwolenia. Oczywiście nie może obejść się bez wyjątków. Tutaj takimi są produkty „szczególnie wrażliwe” wymienione w załączniku IV do rozporządzenia.

Załącznik ten zawiera listę towarów, które wymagają zezwolenia już na poziomie handlu wewnątrzunijnego. Sprzedaż (przekazanie lub przemieszczenie) takiego towaru przez podmiot znajdujący się w jednym państwie członkowskim podmiotowi z innego państwa unijnego, bez opuszczenia obszaru celnego UE, również wymaga stosownego zezwolenia.

Załącznik IV dzieli produkty podwójnego zastosowania na dwie kategorie, tj.:

1. produkty, wobec których istnieje możliwość stosowania krajowego zezwolenia generalnego na handel wewnątrzunijny, oraz
2. produkty, wobec których brak jest możliwości stosowania krajowego zezwolenia generalnego dla handlu wewnątrzunijnego.

Jak uzyskać zgodę na eksport?

Wniosek o wydanie zezwolenia indywidualnego lub globalnego na eksport towarów o podwójnym zastosowaniu należy złożyć w Ministerstwie Rozwoju i Technologii, w Departamencie Obrotu Towarami Wrażliwymi i Bezpieczeństwa Technicznego, Wydziale Kontroli Eksportu.

Do wniosku należy dołączyć odpowiednią dokumentację, w szczególności:

• projekt umowy lub umowę dotyczącą obrotu, jeśli taka umowa jest wymagana w odniesieniu do danego obrotu albo list intencyjny lub zapytanie ofertowe;
• certyfikat importowy lub oświadczenie końcowego użytkownika w przypadku wywozu lub transferu wewnątrzunijnego;
• zgodę właściwego zagranicznego organu na określone dysponowanie towarem, w przypadku gdy importer lub końcowy użytkownik zobowiązał się do uzyskania takiej zgody albo oświadczenie, że wnioskodawca nie posiada wiedzy w zakresie numeru poświadczenia oświadczenia końcowego użytkownika wydanego przez organ kontroli obrotu.

Jeżeli złożony wniosek jest prawidłowy, kompletny i odpowiada wymaganiom przewidzianym w przepisach, a eksporter spełnia ustawowe przesłanki, organ powinien wydać zezwolenie w terminie do jednego miesiąca. Zasadniczo zezwolenia są udzielane na okres nieprzekraczający dwóch lat, przy czym organ celny może zastrzec krótszy czas ich obowiązywania.

Towary o podwójnym zastosowaniu a klauzula catch-all

Towary niewskazane w załączniku I do rozporządzenia zasadniczo można uznać za niezagrażające bezpieczeństwu międzynarodowemu. Dynamiczny rozwój technologii sprawia jednak, że na rynku mogą pojawiać się produkty, które w przyszłości zyskają również potencjalne zastosowanie wojskowe, zanim zostaną formalnie ujęte w wykazie towarów o podwójnym zastosowaniu. Z tego względu ustawodawca wprowadził do rozporządzenia tzw. klauzulę catch-all. Zgodnie z nią obowiązek uzyskania zezwolenia może powstać także w odniesieniu do towarów, które formalnie nie znajdują się na liście dual-use, jeżeli sprzedawca wie lub powinien wiedzieć, że mogą one zostać wykorzystane m.in.:

• do produkcji broni masowego rażenia;
• do zastosowań wojskowych w państwach objętych embargiem;
• do naruszania praw człowieka, w tym inwigilacji lub represji.

Dodatkowo rozporządzenie nakłada na eksporterów obowiązek zgłoszenia zamiaru wywozu towarów, jeżeli zachodzi uzasadnione podejrzenie ich militarnego zastosowania. Mechanizm ten znacząco rozszerza zakres odpowiedzialności przedsiębiorców i wymaga wdrożenia skutecznych procedur weryfikacji kontrahentów oraz celu transakcji.