Zakładowa organizacja związkowa, jako przedstawiciel pracowników przed pracodawcą, musi składać się z określonej prawem minimalnej liczby członków. Istotne znaczenie ma również ciążący na takiej organizacji obowiązek informacyjny wynikający z Ustawy z 23 maja 1991 roku o związkach zawodowych.
Zakres działalności oraz uprawnienia, jakie ma zakładowa organizacja związkowa
Kompetencje zakładowej organizacji związkowej działającej w danym przedsiębiorstwie obejmują w szczególności:
- zajmowanie stanowiska w indywidualnych sprawach pracowniczych w zakresie unormowanym w przepisach prawa pracy oraz w indywidualnych sprawach osób wykonujących pracę zarobkową w zakresie związanym z wykonywaniem tej pracy;
- zajmowanie stanowiska wobec pracodawcy lub organu samorządu załogi w sprawach dotyczących zbiorowych interesów i praw osób wykonujących pracę zarobkową;
- sprawowanie kontroli nad przestrzeganiem w zakładzie pracy przepisów prawa pracy, a w szczególności przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy;
- kierowanie działalnością społecznej inspekcji pracy i współdziałanie z państwową inspekcją pracy;
- zajmowanie się warunkami życia emerytów i rencistów
(art. 26 ustawy o związkach zawodowych).
Status zakładowej organizacji związkowej oraz obowiązek informacyjny
Uprawnienia zakładowej organizacji związkowej przysługują organizacji zrzeszającej co najmniej 10 członków będących:
- pracownikami danego przedsiębiorstwa objętego działaniem tej organizacji lub
- innymi osobami wykonującymi pracę zarobkową, które świadczą pracę przez co najmniej 6 miesięcy na rzecz pracodawcy objętego działaniem tej organizacji.
Organizacja, o której mowa, przedstawia pracodawcy co 6 miesięcy – według stanu na 30 czerwca i 31 grudnia – do 10. dnia miesiąca następującego po tym okresie informację o liczbie członków. W sposób szczególny ukształtowano ten obowiązek w odniesieniu do organizacji, która została utworzona w ciągu 6-miesięcznego okresu sprawozdawczego; wówczas przedstawia ona pracodawcy pierwszą informację o liczbie członków – według stanu na dzień złożenia informacji – w ciągu 2 miesięcy od dnia utworzenia organizacji związkowej; przedstawienie informacji w tym terminie nie wyłącza obowiązku złożenia przez tę organizację informacji w terminie wynikającym z zasad ogólnych (art. 251 ust. 1–3 ustawy o związkach zawodowych).
Przykład 1.
Organizacja związkowa, która zaczęła działać w 2025 roku, informacje o liczbie członków za 2026 rok powinna przekazać pracodawcy do 10 lipca 2026 roku (według stanu na 30 czerwca 2026 roku) oraz do 10 stycznia 2027 roku (według stanu na 31 grudnia 2026 roku).
Przykład 2.
Organizacja związkowa, która została utworzona 1 marca 2026 roku, pierwszą informację o liczbie członków powinna przekazać pracodawcy do 1 maja 2026 roku, według stanu na ten dzień. Kolejne informacje powinna przekazywać na zasadach ogólnych, poczynając od informacji według stanu na 30 czerwca 2026 roku, którą należy przekazać pracodawcy do 10 lipca 2026 roku.
Informacja dotycząca organizacji związkowej jest udostępniana przez pracodawcę do wglądu innej działającej u niego organizacji związkowej na jej pisemny wniosek. Jeżeli pracownik należy do więcej niż jednej organizacji, przy ustalaniu liczby członków zrzeszonych w organizacji związkowej osoba ta może być uwzględniona tylko jako członek jednej wskazanej przez siebie zakładowej organizacji związkowej (art. 251 ust. 4-5 ustawy o związkach zawodowych).
Konsekwencje niedochowania obowiązku informacyjnego
Organizacji, która nie wypełniła w terminie obowiązku informacyjnego, nie przysługują uprawnienia zakładowej organizacji związkowej do czasu zrealizowania tych obowiązków.
Pracodawca lub działająca u niego organizacja związkowa może zgłosić pisemne zastrzeżenie co do liczebności danej zakładowej organizacji związkowej w terminie 30 dni od dnia przedstawienia przez tę organizację informacji. Zakładowa organizacja związkowa, wobec której zostało zgłoszone zastrzeżenie, występuje do sądu rejonowego – sądu pracy właściwego ze względu na siedzibę pracodawcy z wnioskiem o ustalenie liczby członków na ostatni dzień danego półrocza.
Zakładowa organizacja związkowa może również z własnej inicjatywy wystąpić z wnioskiem o ustalenie liczby członków. Sąd wydaje w tej sprawie orzeczenie w terminie 60 dni od złożenia wniosku, w trybie przepisów Ustawy z 17 listopada 1964 roku – Kodeks postępowania cywilnego o postępowaniu nieprocesowym.
Jeżeli uprzednio zgłoszone przez pracodawcę lub zakładową organizację związkową zastrzeżenie co do liczebności danej zakładowej organizacji związkowej okazało się bezpodstawne, ponowne zgłoszenie przez te podmioty zastrzeżenia co do liczebności tej samej organizacji związkowej może nastąpić niewcześniej niż po upływie roku od dnia uprawomocnienia się orzeczenia w sprawie ustalenia liczby członków tej organizacji.
Organizacji związkowej, która w terminie 30 dni od zgłoszenia zastrzeżenia nie wystąpiła do sądu, nie przysługują uprawnienia zakładowej organizacji związkowej do czasu wykonania tego obowiązku (art. 251 ust. 6–9, ust. 12 ustawy o związkach zawodowych).
Przykład 3.
10 lipca 2025 roku pracodawca otrzymał informację o liczbie członków zakładowej organizacji związkowej wynoszącej 12 osób. Uznał tę informację za niezgodną ze stanem faktycznym, w związku z czym 5 sierpnia 2025 roku zgłosił pisemne zastrzeżenie co do liczebności zakładowej organizacji związkowej. Organizacja ta nie wystąpiła jednak w ciągu 30 dni, czyli do 4 września 2025 roku, do sądu pracy o ustalenie liczby członków na 30 czerwca 2025 roku W związku z tym od 5 września 2025 roku przestały jej przysługiwać uprawnienia zakładowej organizacji związkowej.
W postępowaniu sądowym do przetwarzania danych ujawniających przynależność związkową osób wykonujących pracę zarobkową jest upoważniony wyłącznie sąd oraz osoby działające w imieniu zakładowej organizacji związkowej, która złożyła wniosek o ustalenie liczby jej członków (art. 251 ust. 11 ustawy o związkach zawodowych).
Uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego
Teza, że zakładowa organizacja związkowa, która nie wypełniła obowiązku informacyjnego, nie korzysta z uprawnień przysługujących zakładowej organizacji związkowej do czasu przedstawienia informacji o posiadaniu co najmniej dziesięciu członków, była prezentowana w orzecznictwie jeszcze przed wprowadzeniem przepisu wprost wprowadzającego taką zasadę (art. 251 ust. 6 ustawy o związkach zawodowych).
W uchwale Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z 20 grudnia 2012 roku (III PZP 7/12), wskazano, że działania pracodawcy, które zostały podjęte bez współdziałania z zakładową organizacją związkową, przed przedstawieniem przez nią informacji o posiadaniu wymaganej liczby członków, aby korzystać z uprawnień przysługujących takiej organizacji, są niewadliwe.
Uznanie, że niewykonanie przez zakładową organizację związkową obowiązku informacyjnego nie pozbawia jej uprawnień przysługujących zakładowej organizacji związkowej do czasu przedstawienia informacji o posiadaniu co najmniej dziesięciu członków, oznaczałoby bowiem, iż jest to obowiązek, którego niewykonanie nie pociąga za sobą żadnej sankcji. Przepis art. 251 ust. 2 ustawy, który ustanawia ten obowiązek informacyjny, nie miałby więc praktycznie żadnego znaczenia normatywnego.
Uprawnienia zakładowej organizacji związkowej przysługują organizacji zrzeszającej co najmniej 10 członków, a fakt ten organizacja musi dowieść w konkretny, ustawowo określony sposób, tj. przedstawiać pracodawcy informację o łącznej liczbie członków tej organizacji. W świetle omawianej uchwały Sądu Najwyższego należy uznać, że taka regulacja uwzględnia interes obu partnerów społecznych.
Trzeba bowiem brać pod uwagę zasady prawa i wolności związkowe, ale nie można też abstrahować od praw drugiej strony zobowiązanej do respektowania uprawnień organizacji zakładowej, tj. od sytuacji pracodawcy i konieczności chronienia także jego interesu, który należy widzieć w dążeniu do sprawnego funkcjonowania zakładu pracy. Nie będzie to możliwe w sytuacji braku pewności co do liczby partnerów społecznych, z którymi w konkretnych sprawach trzeba prowadzić dialog, czy zawierać porozumienia.
Sąd Najwyższy zauważył też, że beneficjentami korzystania przez zakładową organizację związkową z uprawnień wynikających z ustawy o związkach zawodowych są – między innymi – jej działacze korzystający z ochrony stosunku pracy i jego warunków, przewidzianej w art. 32 tej ustawy. Zasadne jest zatem obciążenie ich ryzykiem nieprzekazania przez organizację informacji, tym bardziej że mają oni znaczny wpływ na wykonanie tego obowiązku.
Brak możliwości korzystania z uprawnień przysługujących zakładowej organizacji związkowej, będący skutkiem nieprzekazania pracodawcy informacji, nie jest sankcją nadmiernie dolegliwą czy nieproporcjonalną w stosunku do tego zaniedbania organizacji związkowej. Przekazanie tej informacji nie jest bowiem działaniem uciążliwym lub trudnym do spełnienia, wymaga ono dołożenia choćby minimalnej staranności ze strony organizacji związkowej w dbałości o własne interesy i interes osób objętych ochroną z art. 32 ustawy o związkach zawodowych.
Dochowanie obowiązku informowania pracodawcy o liczbie członków zakładowej organizacji związkowej jest warunkiem koniecznym korzystania przez organizację z ustawowych uprawnień. Nie wystarczy zatem posiadanie odpowiedniej liczby członków; niezbędne jest również periodyczne przekazywanie w tym zakresie informacji pracodawcy.
