Pełnienie funkcji w spółce kapitałowej wiąże się z ogromnym ryzykiem, a odpowiedzialność członków zarządu ma szeroki wymiar – od prawnego po finansowy. Współczesny rynek, charakteryzujący się wysoką dynamiką zmian, wymaga od zarządów podejmowania szybkich decyzji biznesowych. Jednak każda decyzja może pociągnąć za sobą konsekwencje, które dotykają nie tylko spółkę, lecz także samych członków zarządu osobiście. Odpowiedzialność ta może obejmować szkody wyrządzone spółce, wierzycielom, Skarbowi Państwa czy pracownikom. Świadomość ryzyka i umiejętność zarządzania nim to dziś nieodłączny element profesjonalnego prowadzenia działalności gospodarczej.
Odpowiedzialność cywilnoprawna członków zarządu spółki z o.o.
Jeżeli członkowie zarządu umyślnie lub przez niedbalstwo podali fałszywe dane w oświadczeniu, że wkłady zostały wniesione w całości przez wszystkich wspólników, oraz oświadczeniu, że wkłady na podwyższony kapitał zakładowy zostały w całości wniesione, odpowiadają wobec wierzycieli spółki solidarnie ze spółką przez 3 lata od dnia zarejestrowania spółki lub zarejestrowania podwyższenia kapitału zakładowego.
Kto, biorąc udział w tworzeniu spółki, wbrew przepisom prawa z winy swojej wyrządził spółce szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.
Członek zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej oraz likwidator odpowiada wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami umowy spółki, chyba że nie ponosi winy.
Członek zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej oraz likwidator nie narusza obowiązku dołożenia staranności wynikającej z zawodowego charakteru swojej działalności, jeżeli postępując w sposób lojalny wobec spółki, działa w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego, w tym na podstawie informacji, analiz i opinii, które powinny być w danych okolicznościach uwzględnione przy dokonywaniu starannej oceny.
Jeżeli szkodę wyrządziło kilka osób wspólnie, odpowiadają za szkodę solidarnie.
Jeżeli spółka nie wytoczy powództwa o naprawienie wyrządzonej jej szkody w terminie roku od dnia ujawnienia czynu wyrządzającego szkodę, każdy wspólnik może wnieść pozew o naprawienie szkody wyrządzonej spółce.
Na żądanie pozwanego, zgłoszone przy pierwszej czynności procesowej, sąd może nakazać złożenie kaucji na zabezpieczenie pokrycia szkody grożącej pozwanemu. Wysokość i rodzaj kaucji sąd określa według swojego uznania. W przypadku niezłożenia kaucji w wyznaczonym przez sąd terminie pozew zostaje odrzucony.
Na kaucji służy pozwanemu pierwszeństwo przed wszystkimi wierzycielami powoda.
Jeżeli powództwo okaże się nieuzasadnione, a powód, wnosząc je, działał w złej wierze lub dopuścił się rażącego niedbalstwa, obowiązany jest naprawić szkodę wyrządzoną pozwanemu.
Roszczenie o naprawienie szkody przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, w którym spółka dowiedziała się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże w każdym przypadku roszczenie przedawnia się z upływem 10 lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę.
Powództwo o odszkodowanie przeciwko członkom organów spółki oraz likwidatorom wytacza się według miejsca siedziby spółki.
Członek zarządu może się uwolnić od odpowiedzialności, o której mowa wyżej, jeżeli wykaże, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub w tym samym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu, albo że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło nie z jego winy, albo że pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewydania postanowienia o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo niezatwierdzenia układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu wierzyciel nie poniósł szkody.
Powyższe osoby nie ponoszą odpowiedzialności za niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w czasie, gdy prowadzona jest egzekucja przez zarząd przymusowy albo przez sprzedaż przedsiębiorstwa, na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości powstał w czasie prowadzenia egzekucji.
Odpowiedzialność cywilnoprawna członków zarządu spółki akcyjnej
Jeżeli członkowie zarządu umyślnie lub przez niedbalstwo podali fałszywe dane w oświadczeniu wszystkich członków zarządu, że wymagane statutem wpłaty na akcje oraz wkłady niepieniężne zostały dokonane zgodnie z prawem, lub oświadczeniu wszystkich członków zarządu, że wkłady na akcje zostały wniesione, a w przypadku gdy wniesienie wkładów niepieniężnych ma nastąpić po zarejestrowaniu podwyższenia kapitału, że przejście tych wkładów na spółkę jest zapewnione w terminie określonym w uchwale o podwyższeniu kapitału zakładowego – odpowiadają wobec wierzycieli spółki solidarnie ze spółką przez 3 lata od dnia zarejestrowania spółki lub zarejestrowania podwyższenia kapitału zakładowego.
Kto, biorąc udział w tworzeniu spółki, wbrew przepisom prawa z winy swojej wyrządził spółce szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.
W szczególności odpowiada ten, kto:
- zamieścił lub współdziałał w zamieszczeniu w statucie, sprawozdaniach, opiniach, ogłoszeniach i zapisach fałszywych danych lub dane te w inny sposób rozpowszechniał bądź też pominął lub współdziałał w pominięciu w tych dokumentach danych istotnych dla powstania spółki, w szczególności dotyczących wkładów niepieniężnych, nabycia mienia oraz przyznania akcjonariuszom lub innym osobom wynagrodzenia lub szczególnych korzyści, albo
- współdziałał w czynnościach prowadzących do zarejestrowania spółki na podstawie dokumentu zawierającego fałszywe dane.
Kto w związku z powstaniem spółki akcyjnej lub podwyższeniem jej kapitału zakładowego z winy swojej zapewnia sobie albo osobie trzeciej zapłatę nadmiernie wygórowaną ponad wartość zbywczą wkładów niepieniężnych albo nabywanego mienia lub też wynagrodzenie albo korzyści szczególne, niewspółmierne z oddanymi usługami, obowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej spółce.
Kto przy badaniu sprawozdania finansowego spółki z winy swojej dopuścił do wyrządzenia spółce szkody, obowiązany jest do jej naprawienia.
Członek zarządu, rady nadzorczej oraz likwidator odpowiada wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami statutu spółki, chyba że nie ponosi winy.
Członek zarządu, rady nadzorczej oraz likwidator nie narusza obowiązku dołożenia staranności wynikającej z zawodowego charakteru swojej działalności, jeżeli postępując w sposób lojalny wobec spółki, działa w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego, w tym na podstawie informacji, analiz i opinii, które powinny być w danych okolicznościach uwzględnione przy dokonywaniu starannej oceny.
Przykład 1.
Zarząd spółki akcyjnej ABC S.A. podjął decyzję o uruchomieniu nowej linii badawczej. Projekt wymagał znacznych nakładów finansowych i wiązał się z wysokim ryzykiem. Przed podjęciem decyzji zarząd zlecił przygotowanie raportu due diligence przez niezależny zespół ekspertów. Otrzymał także opinię renomowanej kancelarii prawnej dotyczącą wymogów regulacyjnych, a dział finansowy przedstawił analizę wpływu inwestycji na płynność i wskaźniki finansowe spółki. Ponadto zarząd uzyskał pozytywną opinię komitetu audytu rady nadzorczej. Wszystkie materiały wskazywały, że projekt jest ryzykowny, ale potencjalnie bardzo dochodowy, a spółka dysponuje wystarczającymi zasobami kapitałowymi, aby bezpiecznie rozpocząć przedsięwzięcie. Zarząd podjął uchwałę o przystąpieniu do projektu, a decyzja została zatwierdzona przez radę nadzorczą. Po 2 latach badań wyniki okazały się negatywne, co uniemożliwiło wprowadzenie produktu na rynek. Kurs akcji spółki spadł, a akcjonariusze złożyli pozew przeciwko członkom zarządu, zarzucając im niegospodarność i działanie na szkodę spółki. Zarząd wybronił się jednak, wykazując należytą staranność. Członkowie zarządu spółki akcyjnej nie mogą ponosić odpowiedzialności za samo niepowodzenie przedsięwzięcia gospodarczego, jeżeli podjęli decyzję w sposób staranny, racjonalny i na podstawie dostępnych informacji.
Odpowiedzialność członków zarządu wynikająca z Ordynacji podatkowej
Za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji, prostej spółki akcyjnej, prostej spółki akcyjnej w organizacji, spółki akcyjnej lub spółki akcyjnej w organizacji odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a członek zarządu:
- nie wykazał, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub w tym czasie zostało otwarte postępowanie restrukturyzacyjne w rozumieniu Ustawy z dnia 15 maja 2015 roku – Prawo restrukturyzacyjne albo zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu, o którym mowa w ustawie – Prawo restrukturyzacyjne, albo niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy;
- nie wskazuje mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części.
Jeżeli obowiązek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości powstał i istniał wyłącznie w czasie, gdy prowadzona była egzekucja przez zarząd przymusowy albo przez sprzedaż przedsiębiorstwa na podstawie przepisów kpc, uznaje się, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez winy członka zarządu.
Odpowiedzialność członków zarządu obejmuje zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań, których termin płatności upływał w czasie pełnienia przez nich obowiązków członka zarządu, oraz zaległości powstałe w czasie pełnienia obowiązków członka zarządu.
Należyta staranność i odpowiednie procedury
Kluczowym narzędziem obrony przed roszczeniami jest dbanie o należytą staranność w działaniu i stosowanie mechanizmów i narzędzi pozwalających na wykazanie i dokumentowanie działania z należytą starannością.
Zarząd powinien prowadzić działalność zgodnie z prawem, umową spółki i zasadami lojalności wobec spółki. Wszelkie decyzje powinny być poprzedzone analizą ryzyka i udokumentowane – np. w formie uchwał zarządu, opinii prawnych czy ekspertyz ekonomicznych. Udokumentowanie procesu decyzyjnego może później stanowić dowód, że członek zarządu działał w sposób profesjonalny, nawet jeśli decyzja okazała się błędna.
Ważne jest także wdrożenie w spółce systemu zarządzania ryzykiem i compliance. Polityki wewnętrzne, procedury antykorupcyjne, system nadzoru nad przepływem informacji czy kontrola finansowa minimalizują ryzyko popełnienia błędów lub naruszeń prawa. Odpowiednio działający system compliance może być dowodem, że zarząd dochował staranności przy organizowaniu działalności spółki.
Regularne audyty i wdrożenie procedur monitorowania prawidłowości funkcjonowania procedur i polityk będzie stanowić dodatkowy argument dla należytej staranności.
Ubezpieczenie jako mechanizm ochronny członka zarządu
Jednym z najskuteczniejszych narzędzi ochrony majątkowej członków zarządu jest ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej członków władz spółki, tzw. D&O (Directors and Officers Liability Insurance). Polisa ta chroni członków zarządu, rady nadzorczej, a często także dyrektorów finansowych i prokurentów przed roszczeniami związanymi z pełnieniem funkcji.
Ubezpieczenie D&O może pokrywać koszty obrony prawnej, odszkodowania zasądzone na rzecz spółki lub osób trzecich, a także kary administracyjne w granicach dopuszczonych prawem. W praktyce coraz więcej spółek, zwłaszcza publicznych i średnich firm rodzinnych, decyduje się na takie rozwiązanie, uznając je za standard korporacyjny.
