Uzasadnieniem przyznania byłym pracownikom będącym emerytami i rencistami uprawnienia do korzystania z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych jest szczególna więź z byłym pracodawcą. Taka opieka socjalna nad emerytami wynika z faktu, że ta grupa osób znajduje się często w trudniejszej sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej niż osoby zatrudnione.
Fakultatywna opieka socjalna nad emerytami i rencistami a zwiększenie funduszu
Zakładowy fundusz świadczeń społecznych (zfśs) tworzy się z corocznego odpisu podstawowego naliczanego w stosunku do przeciętnej liczby zatrudnionych. Wysokość odpisu podstawowego:
- na jednego zatrudnionego wynosi 37,5% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej w roku poprzednim lub w drugim półroczu roku poprzedniego, jeżeli przeciętne wynagrodzenie z tego okresu stanowiło kwotę wyższą (dalej: przeciętne wynagrodzenie),
- na jednego młodocianego pracownika wynosi w pierwszym roku nauki 5%, w drugim roku nauki 6%, a w trzecim roku nauki 7% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego,
- na jednego pracownika wykonującego prace w szczególnych warunkach lub prace o szczególnym charakterze, w rozumieniu przepisów o emeryturach pomostowych, wynosi 50% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego.
Na podstawie art. 5 ust. 5 Ustawy z 4 marca 1994 roku o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (dalej: ustawa o zfśs) pracodawcy sprawujący opiekę socjalną nad byłymi pracownikami, w tym także ze zlikwidowanych zakładów, mogą zwiększyć fundusz o 6,25% przeciętnego wynagrodzenia, stanowiącego podstawę naliczania odpisu, na każdego emeryta i rencistę uprawnionego do tej opieki. Naliczenie na emerytów i rencistów nie jest zatem odpisem podstawowym, ale zwiększeniem funduszu, którego pracodawca może dokonać, lecz nie ma takiego obowiązku (jest to fakultatywne).
Zakładowy fundusz świadczeń socjalnych jest tworzony przez pracodawcę, który – zgodnie z zasadą określoną w art. 16 Ustawy z 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy – stosownie do możliwości i warunków zaspokaja bytowe, socjalne i kulturalne potrzeby pracowników, czyli osób pozostających w zatrudnieniu w związku z prowadzoną przez pracodawcę działalnością.
Natomiast sprawowanie opieki socjalnej nad byłymi pracownikami – emerytami lub rencistami – jest wyjątkiem od tej zasady i dlatego przepisy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych przewidują możliwość, a nie obowiązek, dodatkowego obciążania kosztów prowadzonej przez pracodawcę działalności z tytułu sprawowania opieki socjalnej nad byłymi pracownikami – emerytami i rencistami (patrz pismo Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 23 września 2010 roku, SPS-023-16975/10).
Kiedy i na jakich zasadach przysługuje opieka socjalna nad emerytami?
Ustawowo zapewnione uprawnienie do korzystania z zfśs przysługuje:
- pracownikom i ich rodzinom,
- emerytom i rencistom – byłym pracownikom i ich rodzinom.
Pracodawca może też (choć nie ma takiego obowiązku) przyznać w regulaminie prawo do korzystania ze świadczeń socjalnych finansowanych z zfśs innym osobom (art. 2 pkt 5 ustawy o zfśs).
Należy podkreślić, że w przypadku emerytów i rencistów uprawnienie do korzystania z zfśs nie zależy od dokonania przez pracodawcę wspomnianego wyżej fakultatywnego zwiększenia funduszu, o którym mowa w art. 5 ust. 5 ustawy o zfśs. Zakładowy fundusz świadczeń socjalnych jest funduszem spożycia zbiorowego, co oznacza, iż wszystkie odpisy i nieobligatoryjne zwiększenia, niezależnie od ich wysokości i sposobu naliczania, tworzą jeden fundusz (art. 5 ust. 8a ustawy o zfśs).
Ze środków tego funduszu mogą zatem korzystać wszystkie osoby uprawnione przy zastosowaniu jednakowych, wyłącznie socjalnych kryteriów. Pracodawca nie może zatem wyłączyć prawa do ubiegania się o pomoc socjalną żadnej z ustawowo uprawnionych grup osób, np. emerytów i rencistów, ze względów pozasocjalnych, nawet jeśli nie skorzysta z możliwości zwiększenia na nich funduszu.
Jak ustalić krąg uprawnionych emerytów i rencistów?
Wyżej wskazano, że uprawnionymi do korzystania z zfśs u danego pracodawcy są w szczególności byli pracownicy będący emerytami i rencistami. Mowa tu o osobach, które były pracownikami tego pracodawcy bezpośrednio przed przejściem na emeryturę lub rentę. Jeżeli dana osoba, przechodząc na emeryturę (rentę), była równocześnie zatrudniona u więcej niż jednego pracodawcy, jest ona uprawniona do korzystania z zfśs u każdego z tych pracodawców.
W uchwale Sądu Najwyższego z 21 lutego 2024 roku (III PZP 3/23) wyjaśniono, że jeżeli dana osoba była zatrudniona w określonym zakładzie i po zaprzestaniu pracy ma status emeryta, to należy do kręgu osób uprawnionych u tego pracodawcy. Zwrot „emeryt – były pracownik zakładu” należy łączyć tylko z tym zakładem pracy, z którym stosunek pracy ustał bezpośrednio przed powstaniem stanu kwalifikowanego jako posiadanie lub powrót przez daną osobę do statusu emeryta.
Zakładem pracy sprawującym opiekę socjalną nad emerytem jest zawsze ten zakład, w którym emeryt był ostatni raz zatrudniony i to niezależnie od tego, czy przeszedł on z niego na emeryturę, czy też było to przejście „ponowne”.
Podobnie „rencistą – byłym pracownikiem zakładu” jest osoba pobierająca rentę w rozumieniu Ustawy z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, będąca uprzednio pracownikiem danego zakładu pracy – w odniesieniu do ostatniego miejsca pracy.
Byłym zakładem pracy dla emeryta (rencisty) jest ten zakład pracy, w którym emeryt (rencista) był ostatni raz zatrudniony, bez względu na to, czy przeszedł on z niego na emeryturę (rentę) po raz pierwszy, czy też było to przejście ponowne.
„Przejście ponowne” na emeryturę lub rentę oznacza, że prawo do emerytury (renty) musiało zostać zawieszone, aby uznać, iż ostatnim zakładem pracy pracownika, w którym uprawniony jest on do korzystania ze świadczeń funduszu socjalnego, jest zakład pracy, w którym był on zatrudniony po raz ostatni.
Przykład 1.
Osoba, która od 1 marca 2023 roku do 30 stycznia 2025 roku była zatrudniona na podstawie stosunku pracy u pracodawcy A, a następnie od 1 lutego 2025 roku łączył ją stosunek pracy z pracodawcą B, 15 listopada 2025 roku rozwiązała umowę o pracę, w związku z przejściem na rentę. Ma ona zatem prawo korzystania z zfśs u pracodawcy B, lecz nie u pracodawcy A.
Status emeryta lub rencisty powracającego do pracy
We wspomnianej uchwale Sądu Najwyższego zwrócono też uwagę na to, że jeżeli pracownik przestaje pracować i nabywa prawo do emerytury, a potem podejmuje zatrudnienie, to korzysta z zfśs w zakładzie pracy, w którym podjął pracę. Emeryt, który podejmuje pracę, staje się pracownikiem i z tego tytułu przysługują mu świadczenia z zfśs jako pracownikowi. Status pracownika jest w tym wypadku „mocniejszy” od statusu emeryta. Zaprzestanie pracy u tego, kolejnego pracodawcy sprawia, że staje się on znów emerytem – byłym pracownikiem tego ostatniego zakładu pracy i od niego należą mu się świadczenia jako emerytowi – byłemu pracownikowi.
Emeryt jest byłym pracownikiem danego zakładu pracy albo nim nie jest ze względu na istniejący stan faktyczny i jego kwalifikację prawną, nie zaś ze względu na dokonany przez niego wybór. Jeżeli bowiem podejmie on zatrudnienie w innym zakładzie pracy, to po ustaniu tego zatrudnienia jego ostatni zakład pracy będzie dla niego tym zakładem, którego jest on „byłym pracownikiem”. Zasady te należy odnosić analogicznie do statusu rencisty – byłego pracownika.
Przykład 2.
Rencista z przykładu 1 po przejściu na rentę podejmował kolejno zatrudnienie u pracodawców C, D i E. W czasie trwania poszczególnych stosunków pracy łączących go jako pracownika z tymi pracodawcami korzystał w tych zakładach pracy z zfśs. Po zakończeniu zatrudnienia u pracodawcy E przeszedł na rentę, a zatem u tego pracodawcy ma prawo korzystania z zfśs jako rencista.
Czy wystarczy być emerytem lub rencistą, aby otrzymać świadczenie z zfśs?
Określone ustawą o zfśs prawo do korzystania z funduszu, zarówno w przypadku obecnych, jak i byłych pracowników – emerytów i rencistów – nie jest tożsame z gwarancją otrzymania świadczeń z funduszu. O realizacji tego prawa nie przesądza bowiem sam posiadany status pracownika lub emeryta, ale faktyczna sytuacja życiowa, rodzinna i materialna danej osoby (art. 8 ust. 1 ustawy o zfśs).
Kryteria te odnoszą się do konkretnej jednostki. Stan rodzinny i materialny, jak i układ zdarzeń losowych są immanentnie powiązane z konkretną jednostką i jej rodziną. Sytuacja życiowa ma charakter zmienny i w różnych momentach życia może kształtować się w różny sposób. Uznaje się, że ma ona charakter nagły i z reguły przemijający. Trudniejsza i gorsza sytuacja w pewnych okresach życia może być związana z chorobą, śmiercią członka rodziny, utratą mieszkania itp.
Sytuacja rodzinna ma już charakter bardziej stały, ponieważ dotyczy ona liczby członków rodziny, a w szczególności prowadzenia wspólnego gospodarstwa. Sytuacja materialna dotyczy zaś posiadanych zasobów finansowych, a więc środków finansowych przypadających na jednego członka rodziny (wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 2 sierpnia 2022 roku, III AUa 187/21).
Świadczenia socjalne nie mają charakteru roszczenia i należności, gdyż są zależne jedynie od potrzeb, sytuacji socjalnej osoby uprawnionej, wielkości środków funduszu przeznaczonych na dany rodzaj świadczeń, a także spełniania formalnych kryteriów przy ubieganiu się o świadczenia socjalne.
Ze względu na występujące w praktyce zróżnicowanie sytuacji materialnej poszczególnych osób uprawnionych, świadczenia socjalne nie powinny być przyznawane na podstawie posiadanego statusu pracownika lub emeryta, ale w największym rozmiarze powinny trafiać do osób znajdujących się w obiektywnie najtrudniejszej sytuacji materialnej.
Szczegółowe zasady i warunki korzystania z zfśs określa pracodawca w regulaminie uzgodnionym z zakładowymi organizacjami związkowymi, a gdy one nie działają – z pracownikami wybranymi przez załogę do reprezentowania jej interesów. Zasady określone w regulaminie mają zastosowanie jednakowo do wszystkich uprawnionych, a zatem zarówno do pracowników, jak i do byłych pracowników emerytów lub rencistów.
