Nie ulega wątpliwości, że wynagrodzenie za pracę podlega ustawowej ochronie przed egzekucją długów. W orzecznictwie sądowym występuje tendencja do szerokiego rozumienia przedmiotu wspomnianej ochrony, obejmującej między innymi ekwiwalent urlopowy i nagrodę jubileuszową. Należy jednak szczegółowo przeanalizować, jak w praktyce prawnej wygląda potrącenie komornicze z odszkodowania dla pracownika, przyznanego na przykład w związku z rozwiązaniem umowy o pracę. Omawiamy te niezwykle ważne kwestie w poniższym artykule.
Potrącenie komornicze z wynagrodzenia za pracę — podstawowe zasady
Zasady dokonywania potrąceń z wynagrodzenia za pracę, w tym normy ochronne w tym zakresie, zostały określone w Ustawie z dnia 26 czerwca 1974 roku Kodeks pracy, dalej jako „kp”.
Zgodnie z art. 87 § 1 kp z wynagrodzenia za pracę – po odliczeniu składek ubezpieczeniowych i podatkowych oraz wpłat na PPK (jeżeli pracownik nie zrezygnował z ich dokonywania) – potrąceniu podlegają:
- sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych przeznaczone na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych,
- sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne,
- zaliczki pieniężne udzielone pracownikowi w celu realizacji określonych zadań wynikających ze stosunku pracy,
- kary pieniężne z tytułu odpowiedzialności porządkowej pracowników określone w art. 108 kp.
Potrąceń z wynagrodzenia za pracę należy dokonywać wyłącznie w kolejności wskazanej w art. 87 § 1 kp.
Przepisy kp określają także limity potrąceń, co oznacza, że mogą być one realizowane w następujących granicach:
- w razie egzekucji świadczeń alimentacyjnych – do wysokości 3/5 wynagrodzenia;
- w razie egzekucji innych należności, w tym mających niealimentacyjny charakter, lub potrącania zaliczek pieniężnych – do wysokości 1/2 wynagrodzenia.
W razie zbiegu potrąceń z różnych tytułów:
- potrącenia obejmujące sumy egzekwowane na podstawie tytułów wykonawczych przeznaczone na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne oraz kwoty zaliczek pieniężnych udzielonych pracownikowi — nie mogą łącznie przekraczać połowy wynagrodzenia;
- potrącenia wskazane wyżej, łącznie z potrąceniami obejmującymi kwoty egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych — nie mogą w sumie przekraczać 3/5 wynagrodzenia.
Niezależnie od ww. potrąceń kary pieniężne potrąca się w granicach określonych w art. 108 kp.
W przepisach kodeksowych została ponadto określona norma w zakresie ochrony przed potrąceniami polegająca na wskazaniu kwoty wolnej od potrąceń z wynagrodzenia.
Wynagrodzenie za pracę – zagadnienia definicyjne
Jak już wspomnieliśmy, ochrona przed potrąceniami określona w art. 87 kp dotyczy wynagrodzenia za pracę. Jednocześnie przepisy kp nie definiują pojęcia tego wynagrodzenia.
Wyrażenie to można jednak opisać pośrednio – poprzez analizę innych unormowań kp. Wynagrodzenie za pracę jest wynikającym ze stosunku pracy, należnym pracownikowi od pracodawcy za wykonaną pracę, obowiązkowym, wypłacanym periodycznie i roszczeniowym świadczeniem o charakterze przysparzająco-majątkowym.
W teorii prawa pracy wskazuje się na wzajemny i ekwiwalentny wobec pracy oraz motywacyjny charakter wynagrodzenia.
Wynagrodzenie jest zatem spełnianym przez pracodawcę świadczeniem odwzajemniającym wykonywaną przez pracownika pracę i stanowi jej pieniężny równoważnik. Wobec tego wynagrodzenie przysługuje zasadniczo za pracę wykonaną, a kryteriami ustalania jego wysokości są przede wszystkim rodzaj świadczonej pracy i kwalifikacje potrzebne do jej wykonywania, a także ilość i jakość pracy.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego (SN) występuje tendencja do szerokiego rozumienia ochrony wynagrodzenia za pracę. Nie polega to jednak na wykładni rozszerzającej pojęcia wynagrodzenia za pracę, a jedynie na potraktowaniu niektórych świadczeń tak jak wspomnianego wynagrodzenia; dotyczy to następujących należności:
- ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop wypoczynkowy,
- nagrody jubileuszowej,
- odprawy z tytułu zwolnienia z pracy z przyczyn niedotyczących pracownika,
- odprawy emerytalno-rentowej.
Czy odszkodowanie przysługujące pracownikowi w związku z rozwiązaniem umowy o pracę podlega ochronie przed potrąceniami?Czy w świetle przedstawionego stanu prawnego można przyjąć tezę, zgodnie z którą do odszkodowań z tytułu rozwiązania stosunku pracy mają zastosowanie przepisy art. 87 kp dotyczące zasad i dopuszczalnych wysokości potrąceń z wynagrodzenia za pracę?
Przykład 1.
Wskutek rozwiązania przez pracownika umowy o pracę bez wypowiedzenia na podstawie art. 55 § 1(1) kp z powodu dopuszczenia się przez pracodawcę ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków wobec pracownika pracownikowi przysługuje odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia. Czy odszkodowanie to korzysta z ochrony przed potrąceniami tak jak wynagrodzenie w przypadku skierowania zajęcia komorniczego?
Zagadnienie prawne obejmujące pytanie, czy odszkodowanie należne pracownikowi w związku z rozwiązaniem umowy o pracę podlega ochronie przed potrąceniami, zostało przekazane do rozstrzygnięcia SN w poszerzonym składzie 7 sędziów.
„Odszkodowanie należne pracownikowi w związku z rozwiązaniem umowy o pracę na podstawie art. 55 § 1(1) kp nie podlega ochronie przewidzianej w art. 87 § 1 kp”.
W uzasadnieniu do ww. uchwały poszerzony skład SN wskazał, że w odniesieniu do odszkodowań z tytułu rozwiązania stosunku pracy orzecznictwo sądowe nie przypisuje im statusu wynagrodzenia za pracę.
W wyroku z 12 maja 2005 roku (I PK 248/04 OSNP 2006 nr 1-2, poz. 12) SN uznał m.in., że odszkodowania te nie mają charakteru periodycznego oraz majątkowo-przysparzającego, ponadto nie odwzajemniają pracy i stąd nie mieszczą się w prawniczym pojęciu wynagrodzenia za pracę.
W konsekwencji odszkodowanie nie ma cech właściwych wynagrodzeniu za pracę, takich jak wzajemność i ekwiwalentność.
Skład 7 sędziów SN zwrócił jednocześnie uwagę na dyrektywy wykładni językowej stanowionego prawa. Uwzględniając kryteria tej wykładni, SN stwierdził, że skoro odnośne przepisy kp operują pojęciem wynagrodzenia za pracę, to trudno przyjąć, że przepisy te dotyczą także odszkodowań z tytułu rozwiązania stosunku pracy, uregulowanych w dziale II kp.
Poszerzony skład SN podkreślił, że próba rozszerzenia zapewnionej przepisami rozdziału II działu III kp ochrony na odszkodowania z tytułu rozwiązania stosunku pracy nie znajduje żadnej przekonywającej argumentacji w wynikach porównania funkcji przypisywanych tym świadczeniom i wynagrodzeniu.
Zastosowanie uchwały 7 sędziów SN do innych odszkodowań przysługujących z tytułu rozwiązania stosunku pracy
Ze względów proceduralnych omawiana uchwała 7 sędziów SN dotyczy odszkodowania, o którym mowa w art. 55 § 1(1) kp, czyli przysługującego z tytułu rozwiązania przez pracownika umowy o pracę bez wypowiedzenia z powodu dopuszczenia się przez pracodawcę ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków wobec pracownika.
W uzasadnieniu do uchwały podkreślono jednak, że wyrażona przez SN ocena stanu prawnego może mieć odpowiednie zastosowanie również do innych odszkodowań pracowniczych.
Potrącenie komornicze z odszkodowania dla pracownika. Podsumowanie
Ochrona przed potrąceniami dotyczy wynagrodzenia za pracę. Czy może równocześnie odnosić się do odszkodowań przyznanych pracownikowi? W świetle orzecznictwa SN wskazanym odszkodowaniom nie przypisuje się statusu wynagrodzenia za pracę, ponieważ odszkodowanie nie ma cech właściwych wynagrodzeniu za pracę, takich jak wzajemność i ekwiwalentność. Uchwała 7 sędziów SN z 17 stycznia 2013 roku potwierdza takie stanowisko w odniesieniu do odszkodowań przysługujących z tytułu rozwiązania stosunku pracy.
