Polski wymiar sprawiedliwości od wielu lat poszukuje rozwiązań, które pozwolą usprawnić prowadzenie postępowań cywilnych i skrócić czas oczekiwania na prawomocne rozstrzygnięcia. Wśród licznych propozycji reform coraz częściej pojawia się temat rozszerzenia obowiązkowego zastępstwa procesowego przez adwokatów i radców prawnych. Szczególne zainteresowanie budzi możliwość objęcia takim rozwiązaniem spraw gospodarczych, które należą do najbardziej skomplikowanych postępowań prowadzonych przed sądami powszechnymi.
Dyskusja na ten temat nabrała nowego znaczenia po wypowiedziach przedstawicieli Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego, którzy wskazują na potrzebę ponownego przeanalizowania zasad funkcjonowania przymusu adwokacko radcowskiego.
Czym jest przymus adwokacko radcowski
Przymus adwokacko radcowski oznacza obowiązek działania przed sądem za pośrednictwem profesjonalnego pełnomocnika. W praktyce oznacza to, że określone czynności procesowe mogą być dokonywane wyłącznie przez adwokata lub radcę prawnego.
Rozwiązanie to nie jest polskiemu prawu obce. Już obecnie obowiązuje ono w określonych rodzajach postępowań. Najbardziej znanym przykładem jest postępowanie przed Sądem Najwyższym, gdzie co do zasady strony muszą korzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Celem tego rozwiązania jest zapewnienie odpowiedniego poziomu argumentacji prawnej oraz sprawności postępowania.
W debacie dotyczącej przyszłości procedury cywilnej pojawia się jednak pytanie, czy podobne zasady powinny zostać rozszerzone również na inne kategorie spraw. Wśród nich szczególne miejsce zajmują właśnie postępowania gospodarcze.
Dlaczego sprawy gospodarcze są szczególnym rodzajem postępowań
Spory gospodarcze należą do najbardziej wymagających spraw rozpoznawanych przez sądy cywilne. Dotyczą często skomplikowanych umów handlowych, inwestycji budowlanych, odpowiedzialności członków zarządów, transakcji kapitałowych, sporów korporacyjnych oraz relacji pomiędzy przedsiębiorcami działającymi na rynku krajowym i międzynarodowym.
W takich sprawach nie wystarcza jedynie znajomość podstawowych przepisów prawa cywilnego. Niezbędne jest często rozumienie regulacji dotyczących prawa handlowego, podatkowego, finansowego, bankowego czy prawa konkurencji. Dodatkowo przedsiębiorcy muszą poruszać się w ramach skomplikowanych procedur procesowych, które nakładają na strony liczne obowiązki związane z przedstawianiem twierdzeń, dowodów oraz zachowaniem terminów.
W praktyce sądowej błędy proceduralne popełnione na początku postępowania mogą przesądzić o wyniku całej sprawy. Niezgłoszenie określonego dowodu lub spóźnione przedstawienie argumentacji może prowadzić do utraty możliwości skutecznego dochodzenia roszczeń. To właśnie ten aspekt jest jednym z głównych argumentów zwolenników rozszerzenia obowiązkowego zastępstwa procesowego.
Stanowisko Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego
W trakcie prac nad zmianami procedury cywilnej członkowie Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego zwracali uwagę na potrzebę ponownego rozważenia kwestii przymusu adwokacko radcowskiego.
Jednocześnie przedstawiciele Komisji podkreślają, że ewentualne zmiany nie muszą oznaczać automatycznego objęcia obowiązkowym zastępstwem wyłącznie postępowań gospodarczych. Rozważane są również bardziej ogólne kryteria związane z etapem postępowania lub właściwością sądu.
Argumenty przemawiające za zmianami
Zwolennicy rozszerzenia przymusu adwokacko radcowskiego wskazują przede wszystkim na potrzebę zwiększenia efektywności postępowań sądowych. Ich zdaniem profesjonalni pełnomocnicy są lepiej przygotowani do prowadzenia sporów, co przekłada się na sprawniejsze procedowanie spraw.
Podkreśla się również, że przedsiębiorcy coraz częściej uczestniczą w sporach dotyczących skomplikowanych zagadnień prawnych i ekonomicznych. W takich sytuacjach samodzielne reprezentowanie własnych interesów może okazać się niewystarczające. Profesjonalny pełnomocnik jest natomiast w stanie ocenić ryzyko procesowe, przygotować strategię działania oraz właściwie wykorzystać dostępne instrumenty prawne.
Kolejnym argumentem jest możliwość dalszej cyfryzacji postępowań sądowych. Według zwolenników reformy od profesjonalnych pełnomocników można wymagać większej aktywności w korzystaniu z nowoczesnych narzędzi teleinformatycznych. Może to przyczynić się do usprawnienia komunikacji z sądami oraz przyspieszenia rozpoznawania spraw.
Obawy przedsiębiorców
Propozycje rozszerzenia obowiązkowego zastępstwa procesowego budzą również liczne kontrowersje. Najczęściej podnoszony argument dotyczy kosztów prowadzenia sporów sądowych. Obowiązek korzystania z usług profesjonalnego pełnomocnika oznaczałby dla przedsiębiorców dodatkowe wydatki, które w niektórych przypadkach mogłyby być znaczące.
Szczególne obawy zgłaszają przedstawiciele małych i średnich przedsiębiorstw. Dla wielu z nich nawet stosunkowo niewielki spór gospodarczy może wiązać się z koniecznością poniesienia kosztów przewyższających wartość dochodzonego roszczenia. W rezultacie część przedsiębiorców mogłaby zrezygnować z dochodzenia swoich praw przed sądem.
Pojawiają się również argumenty dotyczące prawa do sądu. Krytycy proponowanych rozwiązań wskazują, że przedsiębiorca powinien zachować możliwość samodzielnego reprezentowania swoich interesów, szczególnie w sprawach mniej skomplikowanych.
Wpływ na funkcjonowanie sądów
Wprowadzenie obowiązkowego zastępstwa procesowego mogłoby znacząco wpłynąć na organizację pracy sądów. Z jednej strony można oczekiwać poprawy jakości składanych pism procesowych oraz bardziej uporządkowanego przebiegu postępowań.
Z drugiej strony konieczne byłoby zapewnienie odpowiedniej dostępności profesjonalnej pomocy prawnej. Szczególne znaczenie miałoby to w mniejszych miejscowościach, gdzie liczba kancelarii prawnych jest ograniczona.
Nie można również wykluczyć konieczności rozbudowy systemu pomocy prawnej dla przedsiębiorców, którzy nie byliby w stanie samodzielnie ponieść kosztów profesjonalnego zastępstwa procesowego. Sam prof. Grzegorczyk wskazywał, że dyskusja o rozszerzeniu przymusu adwokacko radcowskiego powinna być powiązana z zagadnieniem dostępu do pomocy prawnej.
Możliwe kierunki przyszłych reform
Obecnie trudno przesądzać, jaki ostatecznie kształt przyjmą przyszłe zmiany. Możliwe jest wprowadzenie obowiązkowego zastępstwa jedynie w wybranych rodzajach spraw gospodarczych. Niewykluczone jest także uzależnienie tego obowiązku od wartości przedmiotu sporu lub etapu postępowania.
Część ekspertów opowiada się za rozwiązaniem polegającym na objęciu obowiązkowym zastępstwem jedynie postępowań odwoławczych. Inni wskazują, że bardziej racjonalne byłoby stosowanie ogólnych kryteriów niezależnych od rodzaju sprawy.
Niezależnie od wybranego modelu można spodziewać się, że dyskusja na temat roli profesjonalnych pełnomocników będzie jednym z najważniejszych elementów przyszłych reform procedury cywilnej.
Podsumowanie
Rozważania dotyczące rozszerzenia przymusu adwokacko radcowskiego pokazują, że polski wymiar sprawiedliwości stoi przed koniecznością znalezienia równowagi pomiędzy dostępnością sądu a potrzebą profesjonalizacji postępowań. Sprawy gospodarcze ze względu na swoją złożoność wydają się naturalnym obszarem dla tego rodzaju dyskusji.
Zwolennicy zmian podkreślają korzyści związane z usprawnieniem postępowań, poprawą jakości argumentacji prawnej oraz zwiększeniem efektywności działania sądów. Przeciwnicy wskazują natomiast na ryzyko wzrostu kosztów oraz ograniczenia możliwości samodzielnego dochodzenia praw przez przedsiębiorców.
Na obecnym etapie nie ma jeszcze projektu przewidującego wprowadzenie powszechnego obowiązku korzystania z usług adwokata lub radcy prawnego w sprawach gospodarczych. Wypowiedzi przedstawicieli Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego pokazują jednak, że temat ten pozostaje aktualny i może powrócić w trakcie kolejnych prac legislacyjnych nad reformą postępowania cywilnego.
Podstawy prawne:
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U.2026.468 t.j)
Materiał opracowany przez zespół „Tak Prawnik”.
Właścicielem marki „Tak Prawnik” jest BZ Group Sp. z o.o.
