Zajęcie komornicze służy przymusowemu wyegzekwowaniu długu od dłużnika, który nie spłaca zobowiązań dobrowolnie. Może ono obejmować wynagrodzenie za pracę (w granicach przewidzianych prawem), a także świadczenia z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Czy zajęcie przez komornika świadczeń z ZFŚS jest możliwe? Kluczowe znaczenie dla zidentyfikowania świadczeń, których dotyczy dane zajęcie, ma wskazanie przez komornika odpowiednich podstaw prawnych.
Wynagrodzenie za pracę a świadczenia z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych
Stosunek pracy to relacja o charakterze wzajemnym: pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem (art. 22 § 1 Kodeksu pracy). Wynagrodzenie jest zatem świadczeniem ekwiwalentnym względem pracy wykonywanej przez pracownika (art. 80 kp). Aby cechowało się ono faktyczną ekwiwalentnością, musi być godziwe, czyli adekwatne do ilości i jakości świadczonej pracy, rodzaju pracy oraz niezbędnych do jej wykonania kwalifikacji, skali odpowiedzialności i obciążeń psychicznych, fizycznych i intelektualnych związanych z jej świadczeniem. Określając godziwe wynagrodzenie, trzeba uwzględnić takie czynniki jak siatka wynagrodzeń obowiązująca w zakładzie pracy, średni poziom wynagrodzeń za taki sam lub podobny charakter świadczonej pracy w danej branży, wykształcenie, zakres obowiązków, odpowiedzialność materialna, dyspozycyjność (art. 13 kp; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 30 marca 2022 roku, III AUa 361/19).
Świadczenia z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych są związane ze stosunkiem pracy w ten sposób, że ich adresatami są pracownicy, członkowie ich rodzin oraz emeryci – byli pracownicy. Różnica między wynagrodzeniem za pracę a wspomnianymi świadczeniami polega na tym, że ich przyznawanie nie zależy od tego, czy i w jakim zakresie pracownik wykonuje pracę, lecz od tego, jaka jest jego sytuacja życiowa, rodzinna i materialna. Świadczenia z zfśs służą zaspokajaniu przez pracodawcę, w miarę posiadanych środków, socjalnych potrzeb pracowników. Pracodawcy nie mają bezwzględnego obowiązku prowadzenia działalności socjalnej na rzecz pracowników, gdyż przepisy Kodeksu jedynie postulują prowadzenie takiej działalności; obowiązek zaspokajania potrzeb socjalnych pracowników został warunkowo ujęty w Ustawie z dnia 4 marca 1994 roku o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (art. 16, art. 94 pkt 8 kp, art. 8 ust. 1 ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 31 maja 2017 roku, III AUa 812/16).
Powyższe prowadzi do wniosku, że wynagrodzenie za pracę oraz świadczenia z zfśs to dwa odrębne świadczenia. Pierwsze jest koniecznym elementem stosunku pracy; drugie ma związek ze stosunkiem pracy, lecz nie stanowi ekwiwalentu za wykonywaną pracę.
Egzekucja z wynagrodzenia za pracę
Ten rodzaj egzekucji unormowano w art. 880-888 Kodeksu postępowania cywilnego.
Do egzekucji z wynagrodzenia za pracę komornik przystępuje przez jego zajęcie. Komornik zawiadamia dłużnika (pracownika, którego wynagrodzenie zostaje zajęte), że do wysokości egzekwowanego świadczenia i aż do pełnego pokrycia długu nie wolno mu odbierać wynagrodzenia poza częścią wolną od zajęcia ani rozporządzać nim w żaden inny sposób. Dotyczy to w szczególności periodycznego wynagrodzenia za pracę i wynagrodzenia za prace zlecone oraz nagród i premii przysługujących dłużnikowi za okres jego zatrudnienia, jak również związanego ze stosunkiem pracy zysku lub udziału w funduszu zakładowym oraz wszelkich innych funduszach, pozostających w związku ze stosunkiem pracy.
Komornik wzywa pracodawcę, aby nie wypłacał dłużnikowi poza częścią wolną od zajęcia żadnego wynagrodzenia, lecz:
- przekazywał zajęte wynagrodzenie bezpośrednio wierzycielowi egzekwującemu, zawiadamiając komornika o pierwszej wypłacie, albo
- przekazywał zajęte wynagrodzenie komornikowi w wypadku, gdy do wynagrodzenia jest lub zostanie w dalszym toku postępowania egzekucyjnego skierowana jeszcze inna egzekucja, a wynagrodzenie w części wymagalnej nie wystarcza na pokrycie wszystkich egzekwowanych świadczeń wymagalnych.
Potrąceń z wynagrodzenia za pracę dokonuje się po odliczeniu składek na ubezpieczenia społeczne, zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz wpłat dokonywanych do pracowniczego planu kapitałowego, w rozumieniu Ustawy z dnia 4 października 2018 roku o pracowniczych planach kapitałowych, jeżeli pracownik nie zrezygnował z ich dokonywania. Potrącenia mogą być dokonywane w następujących granicach:
- w razie egzekucji świadczeń alimentacyjnych – do wysokości ⅗ wynagrodzenia;
- w razie egzekucji innych należności – do wysokości połowy wynagrodzenia.
Ponadto przy potrącaniu sum egzekwowanych na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne wolna od potrąceń jest kwota wynagrodzenia za pracę w wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę, po dokonaniu ww. odliczeń składek, zaliczki podatku oraz wpłat do pracowniczego planu kapitałowego (art. 87 § 1 i § 3, art. 871 § 1 pkt 1 kp).
Do katalogu składników wynagrodzenia i innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy, podlegających zajęciu w ramach egzekucji z wynagrodzenia za pracę, nie zalicza się świadczeń z zfśs, jako niepowiązanych w żaden sposób z pracą i jej efektami (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 27 lutego 2018 roku, II SA/Bd 1181/17). W związku z tym do zajęcia świadczeń z zfśs nie może dojść w ramach zajęcia wynagrodzenia za pracę.
Zajęcie przez komornika świadczeń z ZFŚS
Zajęcie przez komornika świadczeń z zfśs może nastąpić na podstawie art. 895 kpc, który dotyczy egzekucji z innych wierzytelności niż wynagrodzenie za pracę. W celu prowadzenia tej egzekucji komornik:
- zawiadamia dłużnika (pracownika lub inną osobę uprawnioną do korzystania z zfśs) o tym, że nie wolno mu odbierać żadnego świadczenia ani rozporządzać zajętą wierzytelnością i ustanowionym dla niej zabezpieczeniem;
- wzywa dłużnika wierzytelności (pracodawcę prowadzącego działalność socjalną, finansowaną z zfśs), aby należnego od niego świadczenia nie uiszczał dłużnikowi, lecz złożył je komornikowi lub na rachunek depozytowy Ministra Finansów (art. 896 § 1 pkt 1 i 2 kpc).
Czy zajęcie przez komornika świadczeń z zfśs podlega ograniczeniom jak egzekucja z wynagrodzenia za pracę?
Jak wyżej wskazano, w art. 87 i 871 kp przewidziano ograniczenia procentowe potrąceń oraz kwoty wolne od potrąceń, co podyktowane jest celem ustawodawcy dotyczącym zapewnienia pracownikowi-dłużnikowi koniecznego minimum środków utrzymania. W art. 833 kpc analogiczną ochronę (ograniczenia i kwoty wolne od potrąceń) przewidziano m.in. w odniesieniu do:
- zasiłków dla bezrobotnych, dodatków aktywizacyjnych oraz stypendiów, wypłacanych na podstawie Ustawy z dnia 20 marca 2025 roku o rynku pracy i służbach zatrudnienia;
- uposażeń posłów i senatorów, należności członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i ich domowników z tytułu pracy w spółdzielni, wynagrodzeń członków spółdzielni pracy;
- wszystkich świadczeń powtarzających się, których celem jest zapewnienie utrzymania albo stanowiących jedyne źródło dochodu dłużnika będącego osobą fizyczną.
Wśród świadczeń korzystających ze wspomnianej ochrony nie wymieniono świadczeń z zfśs. Prowadzi to do wniosku, że w przypadku zajęcia tego typu świadczeń mogą być one w całości przeznaczone na spłatę długu. Jedynym przypadkiem, w którym można byłoby rozważać zastosowanie ograniczeń jak przy egzekucji z wynagrodzenia za pracę, byłaby sytuacja, w której dane świadczenie socjalne byłoby świadczeniem powtarzającym się, którego celem byłoby zapewnienie utrzymania albo stanowiłoby jedyne źródło dochodu dłużnika. Wydaje się wszakże, że tego rodzaju przypadki w praktyce nie występują – świadczenia socjalne zwykle stanowią jedynie swego rodzaju uzupełnienie przychodów ze stosunku pracy i nie stanowią jedynego źródła dochodu.
Przykład 1.
Pracownikowi przyznano bony finansowane z zfśs, z okazji Świąt Bożego Narodzenia. Przed przekazaniem pracownikowi wspomnianych bonów pracodawca został poinformowany przez komornika o zajęciu wynagrodzenia pracownika, na podstawie art. 881 kpc. W związku z tym pracodawca dokonał stosownych potrąceń z wynagrodzenia za pracę. Nie był natomiast uprawniony do nieuiszczenia pracownikowi świadczenia w postaci bonów i złożenia go komornikowi, gdyż w zawiadomieniu od komornika nie wskazano jako podstawy prawnej art. 895, ewentualnie art. 896 kpc, dotyczącego egzekucji z innych wierzytelności niż wynagrodzenie za pracę.
Świadczenia z zfśs nie wchodzą w skład wynagrodzenia za pracę, dlatego nie podlegają potrąceniom na zasadach dotyczących wynagrodzenia pracowniczego. Pracodawca może dokonywać z nich potrąceń na poczet egzekwowanego długu tylko wtedy, gdy komornik dokona ich odrębnego zajęcia.
