Autorskie prawa majątkowe do utworu pozwalają twórcy czerpać korzyści ze swojej pracy. Jednym z kluczowych mechanizmów obrotu nimi jest przeniesienie autorskich praw majątkowych, które pozwala na zbycie uprawnień na rzecz innego podmiotu. Jak w tym kontekście funkcjonują popularne modele licencjonowania, takie jak Open Source czy Creative Commons, i czy ułatwiają one ten proces?
Czym jest Creative Commons i Open Source?
Creative Commons to amerykańska organizacja non-profit, która w 2001 roku stworzyła i udostępniła zestaw wzorców umów licencyjnych (tzw. otwartych licencji) mających na celu ułatwienie twórcom dzielenie się swoimi utworami przy jednoczesnym zachowaniu ochrony ich praw. Licencje Creative Commons umożliwiają autorom określenie, na jakich warunkach chcą zezwolić innym na kopiowanie, rozpowszechnianie, wyświetlanie, a często także modyfikowanie i wykorzystywanie ich twórczości.
Licencje tego rodzaju są nieodpłatne, niewyłączne (oznacza to, że twórca może nadal udzielać innych licencji, w tym licencji komercyjnych) i z reguły bezterminowe oraz obowiązujące na całym świecie. Udzielenie licencji Creative Commons odbywa się najczęściej poprzez proste oznaczenie utworu odpowiednim symbolem i linkiem do pełnego tekstu licencji. Trzy warstwy licencji, prawny tekst, przystępne podsumowanie i kod maszynowy ułatwiają zrozumienie i stosowanie warunków przez prawników, użytkowników i wyszukiwarki internetowe.
Pojęcie Open Source (otwarte źródło) wywodzi się z kontekstu oprogramowania komputerowego i odnosi się do takiego udostępnienia kodu źródłowego programu, aby użytkownicy mogli go swobodnie przeglądać, modyfikować i rozpowszechniać, zgodnie z warunkami konkretnej licencji Open Source. Idea ta opiera się na współpracy i transparentności, pozwalając społeczności programistów na wspólny rozwój i udoskonalanie oprogramowania. Program komputerowy podlega ochronie jak utwór literacki. Zatem licencja Open Source jest prawnie umową licencyjną między autorem (twórcą oprogramowania) a użytkownikiem. W przeciwieństwie do licencji Creative Commons licencje Open Source są ściśle związane z dziedziną informatyczną i mają na celu uregulowanie kwestii związanych z kodem źródłowym, jego modyfikacją i dalszą dystrybucją.
Prawo autorskie a Creative Commons I Open Source
Zarówno Creative Commons, jak i Open Source funkcjonują w ramach ogólnego prawa autorskiego. W polskim systemie prawnym licencje te są traktowane jako umowy licencyjne niewyłączne. W przypadku ich naruszenia licencja automatycznie wygasa. Użytkownik, który złamał warunki, traci prawo do korzystania z utworu na mocy licencji i może być uznany za sprawcę czynu niedozwolonego. Otwiera to drogę do roszczeń prawnych ze strony twórcy, który może żądać od danej osoby nie tylko zaniechania dalszych naruszeń, ale także stosownego odszkodowania.
Zgodnie z treścią art. 79 Ustawy z dnia 14 lutego 1994 roku o prawie autorskim i prawach pokrewnych uprawniony, którego autorskie prawa majątkowe zostały naruszone, może żądać od osoby, która naruszyła te prawa:
- zaniechania naruszania;
- usunięcia skutków naruszenia;
- naprawienia wyrządzonej szkody na zasadach ogólnych albo poprzez zapłatę sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej dwukrotności, a w przypadku gdy naruszenie jest zawinione – trzykrotności stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z utworu;
- wydania uzyskanych korzyści.
Niezależnie od powyższych roszczeń uprawniony może się domagać jednokrotnego albo wielokrotnego ogłoszenia w prasie oświadczenia o odpowiedniej treści i formie lub podania do publicznej wiadomości części albo całości orzeczenia sądu wydanego w rozpatrywanej sprawie, w sposób i w zakresie określonym przez sąd. Sąd może nakazać osobie, która naruszyła autorskie prawa majątkowe, na jej wniosek i za zgodą uprawnionego, w przypadku gdy naruszenie jest niezawinione, zapłatę stosownej sumy pieniężnej na rzecz uprawnionego, jeżeli zaniechanie naruszania lub usunięcie skutków naruszenia byłoby dla osoby naruszającej niewspółmiernie dotkliwe. Sąd, rozstrzygając o naruszeniu prawa, może orzec na wniosek uprawnionego o bezprawnie wytworzonych przedmiotach oraz środkach i materiałach użytych do ich wytworzenia, w szczególności może orzec o ich wycofaniu z obrotu, przyznaniu uprawnionemu na poczet należnego odszkodowania lub zniszczeniu. Orzekając, sąd uwzględnia wagę naruszenia oraz interesy osób trzecich.
Przeniesienie autorskich praw majątkowych w kontekście Creative Commons i Open Source
Licencje Creative Commons i Open Source co do zasady nie służą przeniesieniu autorskich praw majątkowych, lecz udzieleniu licencji niewyłącznej. W rozumieniu polskiego prawa przeniesienie praw majątkowych (czyli definitywne zbycie ich na rzecz innego podmiotu) wymaga umowy pisemnej pod rygorem nieważności i oznacza, że twórca traci wyłączność do korzystania z utworu na wskazanych polach eksploatacji. Jeśli jednak celem jest definitywne przeniesienie majątkowych praw autorskich do utworu, który jest lub ma być powiązany z licencją Creative Commons lub Open Source (np. do kodu źródłowego), możliwe są dwa główne mechanizmy prawne, które zapewniają, że tego rodzaju transakcja będzie zgodna z prawem.
Po pierwsze strony zainteresowane przeniesieniem omawianych praw powinny zawrzeć umowę w formie pisemnej. Twórca dzieła zawiera z nabywcą umowę, na mocy której przenosi majątkowe prawa autorskie do utworu. Po przeniesieniu to właśnie nabywca staje się podmiotem uprawnionym do decydowania o dalszym losie utworu i to on udziela licencji otwartej całej społeczności. Jest to typowy mechanizm w dużych projektach Open Source, gdzie wszyscy kontrybutorzy są proszeni o podpisanie umowy przeniesienia praw autorskich lub umowy licencyjnej dla kontrybutorów, aby umożliwić jednemu podmiotowi (np. fundacji) egzekwowanie licencji i utrzymanie projektu.
W przypadku gdy twórca chce, aby jego utwór był de facto traktowany jako uwolniony z większości ograniczeń prawnych, może wykorzystać instrument CC0 (Public Domain Dedication). Choć w polskim prawie majątkowe prawa autorskie nie są zbywalne w drodze jednostronnej czynności prawnej, CC0 jest najszerszą formą licencji niewyłącznej, która maksymalnie zrzeka się praw, w tym prawa do dochodzenia roszczeń. CC0 nie jest formalnym przeniesieniem praw, ale jest jego funkcjonalnym odpowiednikiem w kontekście zasobów otwartych, mającym na celu umożliwienie każdemu wykorzystanie utworu w celach komercyjnych i niekomercyjnych bez konieczności pytania o zgodę. Chociaż licencje Creative Commons i Open Source mają międzynarodowy charakter, to w Polsce istnieją niemożliwe do obejścia zasady prawa autorskiego. Przykładowo licencje Creative Commons są dostępne w wersjach „Unported” (międzynarodowych) oraz „Ported” (dostosowanych do jurysdykcji lokalnych, np. polskiej wersji 3.0), aby uwzględnić lokalne niuanse prawne (jak np. niemożność zrzeczenia się majątkowych praw autorskich, co wpływa na interpretację CC0).
W praktyce licencji otwartych dominującym modelem jest udzielenie licencji, a nie przeniesienie praw. Jeśli jednak konieczne jest przeniesienie, musi ono nastąpić w drodze formalnej, pisemnej umowy, a licencja otwarta jest wtedy udzielana przez nabywcę praw jako akt zarządzania nabytym majątkiem.
Przykład 1.
Pani Anna, która zajmuje się zawodowo fotografią, udostępnia zdjęcie zamku na licencji Creative Commons CC BY-NC-SA. Pan Piotr jest nauczycielem, który chce użyć zdjęć pani Anny w prezentacji szkolnej dla swoich uczniów. Czy może to zrobić legalnie? Jeśli pan Piotr użyje zdjęcia w swojej prezentacji w szkole, jego działanie będzie zgodne z prawem, ponieważ takie użycie ma charakter niekomercyjny.
Przykład 2.
Pan Marek, programista, udostępnia kod programu na licencji Open Source GNU GPLv3. Jeśli Fundacja OpenData wykorzysta ten kod w swoim darmowym programie, który również udostępni na GPLv3, działanie jest zgodne. Jeśli jednak firma Z włączy kod pana Marka do swojego komercyjnego, zamkniętego oprogramowania i nie udostępni kodu źródłowego swojego produktu klientom, narusza to prawa autorskie pana Marka. Licencja GPLv3 jest copyleft i wymaga, by utwory zależne pozostały otwarte, zapewniając zachowanie otwartości kodu w całym łańcuchu dystrybucji.
Podsumowanie
Creative Commons i Open Source to narzędzia, które rewolucjonizują sposób udostępniania i wykorzystywania twórczości oraz oprogramowania. Zapewniają twórcom elastyczność w zakresie przenoszenia uprawnień do korzystania z ich dzieł, tworząc bogate, publicznie dostępne zasoby wiedzy (np. Wikipedia – CC BY-SA) i fundamentalne narzędzia technologiczne (np. Linux – GPL). Stanowią one wzorcowy przykład, jak prawo autorskie może być użyte nie tylko do ochrony, ale również do promowania innowacji i współpracy poprzez precyzyjne i łatwe do zrozumienia otwarte umowy licencyjne. Creative Commons i Open Source udzielają szerokiej, niewyłącznej licencji – twórca zachowuje majątkowe prawa, ale zezwala na masowe użycie na warunkach licencji.
