Z prawnego punktu widzenia, rażąca niewdzięczność przy odwołaniu darowizny to absolutnie kluczowe pojęcie, które oznacza zachowanie obdarowanego o najwyższym stopniu naganności. Mówimy tu o celowych działaniach nacechowanych złą wolą, drastycznie łamiących podstawowe zasady etyczne i wymierzonych bezpośrednio w darczyńcę lub osoby mu najbliższe.
Odwołanie darowizny
Umowa darowizny jest sposobem na nieodpłatne przekazanie własności określonego prawa lub rzeczy. Aby można było ją uznać za ważną, powinna zostać sporządzona w formie pisemnej, choć przepisy przewidują od tej reguły kilka wyjątków. Dokonana darowizna może być cofnięta, szczególnie jeśli obdarowany nie okazuje wdzięczności względem darczyńcy.
Zgodnie z treścią art. 898 Ustawy z 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności. Zwrot przedmiotu odwołanej darowizny powinien nastąpić stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Od chwili zdarzenia uzasadniającego odwołanie obdarowany ponosi odpowiedzialność na równi z bezpodstawnie wzbogaconym, który powinien się liczyć z obowiązkiem zwrotu.
Procedura odwołania darowizny rozpoczyna się od sporządzenia i doręczenia obdarowanemu pisemnego oświadczenia o odwołaniu darowizny. Jest to kluczowy dokument, w którym należy precyzyjnie wskazać, jaka darowizna jest odwoływana (np. podając datę umowy i jej przedmiot) oraz szczegółowo uzasadnić podjętą decyzję. Oświadczenie to powinno zostać wysłane listem poleconym ze zwrotnym poświadczeniem odbioru. Stanowi to dowód w ewentualnym procesie, że pismo dotarło do adresata i mógł on zapoznać się z jego treścią.
Samo doręczenie pisma nie sprawia automatycznie, że np. mieszkanie czy samochód wracają do majątku darczyńcy. Oświadczenie jedynie tworzy po stronie obdarowanego prawny obowiązek zwrotu przedmiotu darowizny. W przypadku nieruchomości konieczna jest wizyta obu stron u notariusza, gdzie obdarowany składa oświadczenie o powrotnym przeniesieniu własności na darczyńcę. Jeśli darowizna dotyczyła gotówki lub przedmiotów ruchomych, zwrot następuje poprzez fizyczne przekazanie rzeczy lub przelew środków, co również warto potwierdzić pisemnym protokołem.
Jeśli obdarowany odmawia współpracy, nie uznaje argumentów o niewdzięczności lub po prostu nie chce stawić się u notariusza, jedynym rozwiązaniem pozostaje wytoczenie powództwa do sądu cywilnego. W takiej sytuacji należy wnieść pozew o zobowiązanie obdarowanego do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu własności z powrotem na darczyńcę.
W trakcie procesu ciężar udowodnienia rażącej niewdzięczności obdarowanego spoczywa na darczyńcy. W przypadku wygranej orzeczenie sądu zastępuje oświadczenie obdarowanego i pozwala na cofnięcie darowizny, a w przypadku nieruchomości będących przedmiotem takiej umowy – także na dokonanie odpowiednich wpisów w księgach wieczystych.
Czym jest rażąca niewdzięczność przy odwołaniu darowizny?
Podstawowym warunkiem uprawniającym do odwołania dokonanej już darowizny jest zatem rażąca niewdzięczność po stronie obdarowanego. Taki stan może pojawić się zarówno kilka dni po darowiźnie, jak i wiele miesięcy później. Subiektywne poczucie krzywdy po stronie darczyńcy to niestety zbyt mało, aby cofnięcie darowizny było skuteczne i prawnie wiążące.
W praktyce odwołanie darowizny następuje najczęściej na drodze sądowej, co oznacza konieczność udowodnienia rażącej niewdzięczności obdarowanego. Musi to być działanie lub zaniechanie wymierzone w darczyńcę, które jest wysoce niewłaściwe, np. agresja fizyczna, ciężkie znieważenia, nieudzielenie pomocy w chorobie czy uporczywe nękanie.
Aby zachowanie było „rażące”, musi cechować się znacznym nasileniem złej woli danej osoby. Nie wystarczy, że obdarowany zapomniał o imieninach darczyńcy lub rzadko się z nim kontaktuje. Musi dojść do czynów, które w powszechnym odczuciu społecznym są uznawane za niegodziwe. Ważny jest też kontekst i powtarzalność danej sprawy. Jeśli darczyńca prowokuje swoim zachowaniem obdarowanego, który jedynie broni się przed atakami, zachowanie obdarowanego może nie być uznane za niewdzięczność.
Wyrok Sądu Najwyższego z 29 marca 2023 roku (sygn. akt II CSKP 1342/22) Rażąca niewdzięczność to niewdzięczność kwalifikowana, która zakłada nasilenie złej woli i naganności zachowania się obdarowanego […] Rażąca niewdzięczność zachodzi tylko wtedy, gdy niewłaściwe postępowanie obdarowanego było intencjonalne, świadome, umyślne.
Samo pojawienie się rażącej niewdzięczności nie oznacza automatycznej wygranej przed sądem. Powód musi bowiem udowodnić swoje racje i należycie wykazać zasadność żądania odwołania darowizny. Im więcej dowodów potwierdzających rażącą niewdzięczność obdarowanego, tym większe szanse na odwołanie darowizny. Do najczęściej używanych dowodów w omawianych sprawach należą:
zeznania osób trzecich – świadkami mogą być nie tylko członkowie rodziny, ale i sąsiedzi, pielęgniarki środowiskowe, pracownicy opieki społecznej lub inne osoby trzecie, które potwierdzą nieodpowiednie zachowanie obdarowanego;
dowody cyfrowe – nagrania audio lub wideo, zarchiwizowane SMS-y, wiadomości na Messengerze i e-maile;
interwencje służb – każda wizyta policji, każda procedura Niebieskiej Karty to dowód potwierdzający naganność zachowania obdarowanego. Dokumentacja z komisariatu policji jest mocnym dowodem w każdej sprawie sądowej;
dokumentacja medyczna i zaświadczenia – jeśli zachowanie obdarowanego wpędziło darczyńcę w depresję lub spowodowało pogorszenie stanu zdrowia fizycznego, należy poprosić lekarza o wydanie stosownego zaświadczenia. Opis rozstroju zdrowia wynikający ze stresu domowego jest istotnym argumentem dla sądu przemawiającym na korzyść darczyńcy.
Wnioski dowodowe co do zasady muszą być formułowane już na etapie wnoszenia pozwu do sądu. Zgodnie z zasadą koncentracji materiału dowodowego, wszelkie późniejsze wnioski sąd pominie jako spóźnione, chyba że strona wykaże, że ich wcześniejsze powołanie było niemożliwe lub potrzeba ich zgłoszenia wynikła na późniejszym etapie. W wyjątkowych przypadkach wnioski dowodowe można zatem składać po wyznaczeniu rozprawy, choć będzie to zadanie trudniejsze (sądy nie zawsze uznają wnioski dowodowe pojawiające się już po złożeniu pozwu lub odpowiedzi na pozew).
Przykład 1.
Bartosz przekazał wnukowi w drodze darowizny piętro wspólnego domu jednorodzinnego. Obdarowany zaraz po podpisaniu umowy wymienił zamki w furtce, nie dał klucza dziadkowi i zakazał mu wychodzenia do ogrodu, który założył Bartosz. Czy zachowanie wnuka może być uznane za rażącą niewdzięczność obdarowanego?
Takie zachowanie może zostać uznane przez sąd za przejaw rażącej niewdzięczności. Naruszenie tzw. więzi rodzinnej i rażące lekceważenie potrzeb darczyńcy (szczególnie w zakresie swobody poruszania się we własnym domu) jest uznawane za działanie wysoce naganne. Sąd najprawdopodobniej uzna naruszenie zasad współżycia społecznego przez wnuka. Kluczowe będzie jednak wykazanie przez Bartosza, że ograniczenia te są celowe i złośliwe.
Przykład 2.
Siostrzeniec Iwony otrzymał od niej gospodarstwo rolne. Mężczyzna codziennie mówi swojej ciotce, że wyrzuci ją z domu i że jest dla niego tylko ciężarem. Obdarowany nie krzyczy i nie stosuje agresji fizycznej. Iwona czuje się zastraszona i podupadła na zdrowiu, zastanawia się nad odwołaniem darowizny – czy w tym przypadku jest to możliwe?
Tak, ponieważ przemoc psychiczna jest traktowana na równi z fizyczną. Systematyczne upokarzanie, wywoływanie lęku i godzenie w poczucie bezpieczeństwa darczyńcy to klasyczny przykład rażącej niewdzięczności. W tym przypadku najważniejsze będą nagrania tych wypowiedzi. Sąd musi widzieć, że nie była to jednorazowa złość, ale przemyślana strategia mająca na celu „złamanie” darczyńcy. Iwona ma szanse na udowodnienie rażącej niewdzięczności po stronie swojego siostrzeńca.
Przykład 3.
Michał podarował dom swojej synowej Klaudii. Od tego czas pomiędzy obdarowaną a darczyńcą występują nieustanne kłótnie. Według Michała synowa nie sprząta tak, jak on lubi, przestawia jego kwiaty i sprzęty do gotowania, a także zaprasza gości, których on nie znosi. Czy Michał może odwołać darowiznę domu?
W tym przypadku szanse na wygraną Michała są bardzo niskie. Sądy stoją na stanowisku, że darczyńca musi liczyć się z tym, iż nowy właściciel ma prawo żyć po swojemu. Różnice w prowadzeniu domu, konflikty charakterów czy odmienne wizje porządku nie są „rażącą niewdzięcznością”. To zwykłe spory życiowe, które nie dają podstawy do odebrania własności. Odwołanie darowizny jest środkiem ostatecznym, a nie sposobem na wychowanie obdarowanego.
Podsumowanie
Udowodnienie rażącej niewdzięczności to proces wymagający nie tylko znajomości prawa, ale przede wszystkim rzetelności w gromadzeniu dowodów. Jeśli oświadczenie o odwołaniu darowizny będzie nieskuteczne, jedyną drogą do cofnięcia tej umowy będzie zainicjowanie sprawy sądowej. Powód musi wykazać wówczas rażącą niewdzięczność obdarowanego, co w praktyce będzie wiązało się z analizą wszystkich okoliczności danej sprawy.
