Ustanowienie rozdzielności majątkowej w trakcie małżeństwa jest najczęściej kojarzone z intercyzą. Istnieje jednak sytuacja, gdy konieczna jest ochrona majątku przed długami partnera, które powstały w przeszłości. W takich okolicznościach rozwiązaniem może być rozdzielność majątkowa z datą wsteczną, orzekana wyłącznie przez sąd. Jest to instytucja wyjątkowa, ponieważ ingeruje w istniejące już stosunki majątkowe i prawa osób trzecich, zwłaszcza wierzycieli. Kiedy można z niej skorzystać i jakie warunki trzeba spełnić, aby sąd wydał korzystne orzeczenie?
Rozdzielność majątkowa a ustawowy ustrój majątkowy małżonków
Zasadą jest, że z chwilą zawarcia małżeństwa, o ile małżonkowie nie postanowią inaczej, powstaje między nimi ustawowa wspólność majątkowa. Obejmuje ona przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Wspólność ta ma charakter łączny, co też oznacza, że nie można określić udziałów każdego z małżonków w majątku wspólnym. Każdy z nich ma prawo do całości dorobku i każdego składnika w całości.
Wspólność powstaje z mocy prawa. Małżonkowie nie są jednak tutaj w żaden sposób ograniczeni i w każdym momencie mogą zmienić ustrój, w tym właśnie wprowadzić rozdzielność majątkową. Jednakże oprócz podpisania intercyzy, są jeszcze inne sposoby na zmianę ustroju majątkowego w małżeństwie. Wspólność ustawowa zostaje zniesienia między innymi na skutek:
- zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej (intercyzy);
- ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków;
- ogłoszenia upadłości jednego z małżonków;
- rozwodu i separacji;
- orzeczenia sądu.
W kontekście rozdzielności majątkowej z datą wsteczną kluczowe znaczenie ma ostatni ze wskazanych wariantów, czyli decyzja sądu. I to na niej skupimy się w dalszej części artykułu.
Rozdzielność majątkowa z datą wsteczną – czy możliwe dzięki intercyzie?
Rozdzielność majątkowa z datą wsteczną jest zarezerwowana wyłącznie dla sądu. Jedynie on ma kompetencje, aby o tym decydować. Jeżeli zatem chodzi o rozdzielność ustanowioną na podstawie umowy notarialnej, to ta wywołuje skutki wyłącznie na przyszłość. Oznacza to, że nawet jeżeli małżonkowie podpiszą intercyzę w trakcie trwania małżeństwa, to rozdzielność obowiązuje od dnia jej zawarcia, ewentualnie od innej – przyszłej – daty wskazanej w umowie. A więc wszystko, co zostało nabyte przez parę do czasu zawarcia umowy notarialnej, wchodzi w skład wspólności. Dopiero od daty wskazanej w intercyzie składniki majątkowe nabywane przez małżonków wchodzą do ich majątków osobistych.
Prawo nie dopuszcza skutecznego ustanowienia rozdzielności majątkowej z datą wsteczną w drodze umowy. Wynika to z potrzeby ochrony bezpieczeństwa obrotu oraz interesów wierzycieli, którzy w chwili powstania zobowiązania opierali się na istnieniu wspólności majątkowej. Z tego względu jedyną drogą do uzyskania rozdzielności majątkowej z mocą wsteczną jest postępowanie sądowe.
Tylko sąd może decydować o rozdzielności majątkowej z datą wsteczną
Decydowanie o ustanowieniu rozdzielności majątkowej z datą wsteczną należy do wyłącznych kompetencji sądu. Takie uprawnienie daje mu art. 52 Ustawy z 25 lutego 1964 roku – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej: kro). Zgodnie z tym przepisem z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej. Takiego ustanowienia rozdzielności może żądać także wierzyciel jednego z małżonków, o ile uprawdopodobni, że zaspokojenie wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym wymaga dokonania podziału majątku wspólnego małżonków.
Rozdzielność majątkowa powstaje z dniem oznaczonym w wyroku, który ją ustanawia. Jednakże tylko w wyjątkowych wypadkach sąd może ustanowić rozdzielność z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa. Główną przesłanką pozwalającą sądowi na wydanie takiego orzeczenia jest życie małżonków w rozłączeniu.
Jak czytamy w przytoczonym przepisie, ingerencja sądu w ustrój majątkowy małżonków może mieć miejsce jedynie, gdy zostają udowodnione ważne powody. Pojęcie owych „ważnych powodów” nie zostało zdefiniowane w kro, jednak w orzecznictwie przyjmuje się, że chodzi o takie okoliczności, które powodują, iż dalsze trwanie wspólności majątkowej:
- zagraża interesom majątkowym jednego z małżonków;
- narusza zasady prawidłowego współdziałania w małżeństwie;
- prowadzi do rażącej niesprawiedliwości.
Najczęściej wskazywanymi przyczynami ustanowienia rozdzielności w trakcie trwania małżeństwa przez wnioskujące strony są:
- trwały rozkład pożycia małżeńskiego;
- trwonienie majątku przez jednego z małżonków;
- zaciąganie zobowiązań bez wiedzy i zgody drugiego małżonka;
- uzależnienia, w szczególności od alkoholu, narkotyków i hazardu;
- prowadzenie ryzykownej działalności gospodarczej;
- separacja faktyczna.
Ostatnia z przyczyn, czyli separacja faktyczna, została dodatkowo wskazana w ustawie jako szczególna przesłanka ustanowienia rozdzielności ustawowej z datą wsteczną. W praktyce wygląda to w ten sposób, że sąd ustala wcześniejszą datę powstania rozdzielności, najczęściej jako dzień:
- faktycznego ustania wspólnego pożycia;
- wyprowadzenia się jednego z małżonków;
- od którego małżonkowie przestali prowadzić wspólne gospodarstwo domowe;
- od którego jeden z małżonków samodzielnie i wyłącznie zarządzał swoim majątkiem.
Ważne jest wykazanie przez wnioskodawcę, iż od wskazywanej konkretnej daty wspólność majątkowa miała charakter czysto formalny i nie realizowała w żadnym stopniu swojej funkcji gospodarczej, np. w pewnym momencie małżonkowie przestali prowadzić wspólne gospodarstwa domowe albo zamieszkali oddzielnie, zlikwidowali wspólny rachunek bankowy i zaprzestali kupowania produktów, które następnie były użytkowane przez oboje partnerów w codziennym życiu.
Separacja faktyczna tylko wyjątkowo jest przesłanką ustanowienia rozdzielności
Separacja faktyczna jest wskazywana w art. 52 § 2 kro jako szczególna przesłanka ustanowienia rozdzielności majątkowej z datą wsteczną. Mimo to decyzja sądu w tym przedmiocie w dalszym ciągu jest czymś wyjątkowym. Potwierdza to zresztą Sąd Najwyższy w swoim postanowieniu z 20 sierpnia 2025 roku (sygn. akt: I CSK 404/25).
Sąd Najwyższy wskazał, że w każdym wypadku, orzekając o ustanowieniu rozdzielności majątkowej, sąd obowiązany jest z urzędu oznaczyć dzień jej ustanowienia. Jak wynika z art. 52 § 2 kro, w wyjątkowych wypadkach sąd może ustanowić rozdzielność majątkową z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa, zwłaszcza jeżeli małżonkowie żyli w rozłączeniu. Przyjmuje się, że ocena, czy chwilą, z którą ma zostać ustanowiona rozdzielność majątkowa, ma być data wydania wyroku, wniesienia pozwu czy też inny dzień, w szczególności poprzedzający wytoczenie powództwa, podlega swobodnemu uznaniu sądu. Niedopuszczalne jest jedynie oznaczenie chwili ustania wspólności z dniem późniejszym od daty uprawomocnienia się wyroku.
Jednocześnie sąd podkreślił, że ocena dokonywana pod kątem spełnienia przesłanek określonych w art. 52 § 1 i 2 kro nie może być schematyczna, ale musi mieć charakter zindywidualizowany i opierać się na analizie konkretnych okoliczności danej sprawy. Przy zniesieniu wspólności majątkowej z mocą wsteczną niezbędne jest uwzględnienie interesów rodziny i osób trzecich, tzn. wierzycieli każdego z małżonków. Nie można bowiem zawsze i automatycznie dawać pierwszeństwa ochronie interesów rodziny przed ochroną interesów wierzycieli.
Trzeba jednak rozróżnić „ważne powody”, które stanowią przesłankę ustanowienia rozdzielności majątkowej na żądanie jednego z małżonków od „wyjątkowych wypadków”, uzasadniających sądowe ustanowienie rozdzielności majątkowej z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa. Pozostawanie małżonków w separacji faktycznej najczęściej stanowi „ważny powód”, ze względu na który powinno się orzekać rozdzielność majątkową, o ile taki stan rzeczy uniemożliwia lub znacznie utrudnia małżonkom współdziałanie w zarządzie majątkiem wspólnym, pociąga za sobą naruszenie lub poważne zagrożenie interesu majątkowego jednego z małżonków lub też skutkuje trwałym zerwaniem wszystkich stosunków majątkowych i brakiem możliwości podejmowania wspólnych decyzji gospodarczych.
Zatem sam fakt życia w rozłączeniu małżonków nie może być traktowany jako wyjątkowa sytuacja, zobowiązująca sąd do ustanowienia rozdzielności majątkowej z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa. Ustanowienie przez sąd rozdzielności majątkowej między małżonkami, którzy pozostawali we wspólności ustawowej lub umownej z datą wsteczną, jest dopuszczalne w zasadzie tylko wtedy, gdy z powodu separacji faktycznej niemożliwe było już w tym dniu współdziałanie w zarządzie majątkiem wspólnym.
Polecamy:
