Umowa zawarta ze szkołą niepubliczną – jakie prawa ma konsument?

Oprócz publicznych placówek edukacyjnych, w polskim porządku prawno-szkolnym działają również te prywatne. Funkcjonują one na podobnych zasadach – ukończenie klas skutkuje takimi samymi prawami. Oznacza to, że po szkole prywatnej uczeń tak samo może podejść do matury i brać udział w rekrutacji na studia wyższe. W zasadzie aktualnie w Polsce doszło już do zatarcia się granicy między edukacją publiczną i prywatną usługą o charakterze rynkowym. Różnica jest jednak taka, że rodzice, zapisując dziecko do niepublicznej szkoły, przedszkola czy też innej placówki edukacyjnej, zawierają cywilnoprawną umowę o świadczenie usług edukacyjnych. To zaś oznacza, że działają jako konsumenci i korzystają z ochrony przewidzianej w przepisach prawa konsumenckiego. Jakie zatem prawa i obowiązki niesie ze sobą umowa zawarta ze szkołą niepubliczną dla stron takiego kontraktu?

Czy szkoła niepubliczna to przedsiębiorca?

Może się wydawać, że placówki edukacyjne działają na nieco innych warunkach niż zwykli przedsiębiorcy. W końcu zajmują się kształceniem dzieci i młodzieży (rzadziej osób starszych), powinny zatem mieć większe przywileje, a jednocześnie przyjmować na siebie zdecydowanie szerszy zakres odpowiedzialności. Jest tak w jakiejś części – ale tylko w przypadku placówek publicznych.

Na gruncie prawa cywilnego i ustawy o prawach konsumenta szkoła niepubliczna, niezależnie od tego, czy działa w formie fundacji, stowarzyszenia, czy spółki prawa handlowego, jest przedsiębiorstwem. Jest tak, gdyż placówka taka prowadzi zorganizowaną działalność zarobkową, tj. jej funkcjonowanie nastawione jest przede wszystkim na uzyskiwanie dochodu.

Mając powyższe na uwadze, rodzic lub uczeń pełnoletni, który zawiera umowę o naukę ze szkołą niepubliczną, występuje w niej jako konsument – o ile działa w celu niezwiązanym bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową. Oznacza to, że do umowy o edukację zastosowanie mają wprost przepisy chroniące konsumenta.

Umowa zawarta ze szkołą niepubliczną – czy to wzór umowny?

Do umów o świadczenie usług dydaktyczno‐wychowawczych, jakie zawierane są przez szkoły niepubliczne z rodzicami uczniów (lub z samymi uczniami, o ile są pełnoletni), stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu cywilnego regulujące umowę zlecenia (jest to tzw. umowa o świadczenie usług). Świadczeniem głównym w takich kontraktach są usługi dydaktyczne i opiekuńcze świadczone przez placówki, za które konsument uiszcza (zazwyczaj) miesięczne czesne, jednorazowe wpisowe oraz ewentualnie inne dodatkowe opłaty.

Umowę ze szkołą niepubliczną zawiera się na podstawie wzorca przygotowanego wcześniej przez placówkę. Bardzo rzadko kiedy spotkać można podmiot, który pozwalałby rodzicom negocjować warunki umowy. Mogłoby to zresztą naruszyć zasadę równego traktowania uczniów, gdyby każdy z nich funkcjonował w szkole na nieco innych warunkach.

Konsekwencją korzystania ze wzorców umownych jest fakt, że konsumenci nie mają możliwości negocjowania postanowień kontraktowych, kształtowania ich treści w drodze porozumienia z władzami szkoły. Decyduje to o uznaniu takiej umowy za typowy wzorzec umowy, w rozumieniu art. 384 i nast. kc, dotyczących wzorców umów i niedozwolonych postanowień umownych. Powyższe przepisy zostały wprowadzone do prawa cywilnego w szczególności w celu ograniczenia zasady swobody umów, po to, aby placówka, jako strona silniejsza prawnie i ekonomicznie nie wymuszała na rodzicach uczniów podpisywania kontraktów, które jawnie działałyby na ich niekorzyść.

Co zawiera umowa zawarta ze szkołą niepubliczną?

Umowa zawarta ze szkołą niepubliczną najczęściej przyjmuje formę pisemną o świadczenie usług edukacyjnych lub edukacyjno-opiekuńczych. Aby była zgodna z przepisami prawa, powinna ona określać w szczególności:

• zakres i sposób świadczenia usług, w tym wskazywać na liczbę godzin w miesiącu i semestrze, możliwe zajęcia dodatkowe, jak język obcy, koła naukowe;
• czas trwania umowy;
• wysokość i terminy opłat czesnego, wpisowego, opłaty za zajęcia fakultatywne itd.;
• zasady rezygnacji z usług i wypowiedzenia umowy;
• obowiązki szkoły, tj. zapewnienie odpowiednich warunków do nauki, realizacja programu nauczania, zapewnienie bezpieczeństwa i opieki nad dziećmi, informowanie rodziców o postępach dziecka w nauce; 
• obowiązki rodziców i opiekunów prawnych – terminowe płacenie czesnego, informowanie o ewentualnych nieobecnościach dziecka, przestrzeganie regulaminu szkoły, odbieranie dziecka na czas;
• warunki dokonywania zmian w programie, opłatach, organizacji pracy szkoły;
• postanowienia dodatkowe, takie jak zasady dotyczące ubezpieczenia dziecka, korzystania z wyżywienia, podręczników.

Szkoła niepubliczna a ochrona konsumenta

Umowa zawarta ze szkołą niepubliczną to umowa o świadczenie usług. Stosuje się do niej zatem przepisy kc, w tym art. 385¹ i nast. ustawy o prawach konsumenta, a także ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym.

Konsumencki charakter umowy oznacza, że rodzice mają prawo do:

• rzetelnej informacji przed zawarciem umowy – placówka ma obowiązek poinformować rodzica-konsumenta w sposób jasny i zrozumiały m.in. o całkowitej cenie za edukację, warunkach wypowiedzenia umowy, organizacji roku szkolnego i programie zajęć, konsekwencjach rozwiązania umowy;
• odstąpienia od umowy zawartej na odległość lub poza lokalem – jeżeli rodzic zawarł umowę ze szkołą przez internet, telefonicznie lub poza siedzibą szkoły (np. przedstawiciel placówki był u rodzica w domu), przysługuje mu prawo do odstąpienia od umowy w ciągu 14 dni bez podania przyczyny i bez ponoszenia kosztów z tym związanych; trzeba pamiętać, że brak poinformowania o tym prawie wydłuża uprawnienie konsumenta do tego do 12 miesięcy;
• rozwiązania umowy – rodzic ma prawo wypowiedzieć umowę, nawet jeśli szkoła wprowadziła wyłącznie jednostronne prawo szkoły do rozwiązywania umowy w trakcie trwania semestru czy roku szkolnego;
• reklamacji – rodzic może zgłosić reklamację, jeśli szkoła nie wykonuje usług zgodnie z umową, np. nie zapewnia zajęć dodatkowych, o których była mowa w umowie, odwołuje lekcje bez zapewnienia zastępstw, zmienia zakres nauczania bez uzgodnienia; reklamacja może dotyczyć nie tylko jakości usług, ale także nieuczciwego naliczania opłat lub jego podwyższenia bez wcześniejszej informacji;
• dochodzenia roszczeń – w razie sporu ze szkołą niepubliczną rodzic ma prawo do złożenia skargi do UOKiK oraz rzecznika konsumentów; ponadto może skorzystać z mediacji, sądu polubownego, a w ostateczności skierować sprawę do sądu cywilnego;
• zakwestionowania klauzul abuzywnych – rodzic może zakwestionować zapisy umowy, które godzą w jego interes – więcej o tym w poniższym akapicie.

Klauzule abuzywne w umowach zawieranych ze szkołą niepubliczną

Przepisy art. 3851 kc wskazują, że konsument nie jest związany postanowieniami umowy, które nie były z nim uzgodnione indywidualnie (tj. zawartymi we wzorcu umownym), a kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Takie zapisy nazywane są klauzulami abuzywnymi.

By dane postanowienie zostało uznane za klauzulę abuzywną (klauzulę niedozwoloną), muszą zostać spełnione łącznie następujące przesłanki:

• wzorzec umowy funkcjonuje w obrocie prawnym z udziałem konsumentów;
• postanowienie umowy nie było uzgadniane indywidualnie z konsumentem;
• postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

Najczęściej stosowane klauzule abuzywne w umowach ze szkołami niepublicznymi

Klauzule abuzywne zostały określone w art. 3851 kc, z kolei art. 3853 kc wprowadza katalog zapisów niedozwolonych. Są tam jednak wyłącznie przykłady takich klauzul, ponieważ w realiach wolnej gospodarki i umów między przedsiębiorcami i konsumentami zapisów uderzających w interesy tych drugich są tysiące. Stąd też klauzul abuzywnych dotyczących umów zawartych ze szkołą niepubliczną najlepiej szukać w dokumentacji tworzonej przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Przeglądając raporty z kontroli oraz analizy UOKIK, możemy znaleźć ich całą masę. Poniżej przedstawiamy te najczęściej się powtarzające.

1. Postanowienia uprawniające przedsiębiorcę do zmiany umowy bez ważnej przyczyny wskazanej w umowie oraz przyznające mu uprawnienie do określenia lub podwyższenia ceny lub wynagrodzenia bez przyznania konsumentowi prawa odstąpienia od umowy.

Przykład 1

„Czesne może ulec korektom w miarę potrzeb (wzrost stawki żywieniowej, wzrost kosztów utrzymania placówki)”.

Przykład 2

„Czesne wynosi 750 zł na miesiąc i może ulec zmianie w zależności od inflacji lub rosnących kosztów związanych z utrzymaniem (woda, prąd, gaz, żywność itp.)”.

2. Postanowienia naruszające obowiązek doręczenia nowego wzorca umowy.

Przykład 1

„Szkoła dopuszcza możliwość zmiany czesnego do 10% w ciągu roku szkolnego bez konieczności podpisywania w tym zakresie umowy o świadczenie usług, a jedynie poprzez ogłoszenie na tablicy informacyjnej”.

Przykład 2

„Opłata stała w wysokości 190 zł jest płatna niezależnie od obecności dziecka w szkole. Wysokość opłaty może ulec zmianie z powodu wzrostu cen, co zostanie podane do ogólnej wiadomości na piśmie, poprzez wywieszenie na tablicy ogłoszeń w placówce – w miesiącu poprzedzającym wprowadzenie zmiany”.

3. Postanowienia przyznające prowadzącym placówkę prawo do jednostronnego rozwiązania umowy w przypadku niespełnienia przez konsumenta świadczenia pieniężnego w terminie.

Przykład 1

„Jeżeli zwłoka przekracza 2 miesiące, dyrektor ma prawo skreślić wychowanka z listy i pobrać czesne powiększone o 50%”.

Przykład 2

„Nieuregulowanie należności do 15. dnia bieżącego miesiąca spowoduje wykreślenie dziecka z listy przedszkolaków. W wyjątkowych przypadkach termin opłaty może zostać przedłużony po uprzednim uzgodnieniu z dyrektorem przedszkola w dniach 1‐5 danego miesiąca”.

4. Postanowienia przyznające prowadzącym placówkę prawo do jednostronnego rozwiązania umowy w przypadku niespełnienia przez konsumenta innych postanowień umów.

Przykład 1

„7-dniowa – nieusprawiedliwiona nieobecność w szkole, w przypadku uczniów zgłoszonych do placówki po raz pierwszy, jest podstawą do skreślenia z listy wychowanków”.

Przykład 2

„W przypadku niedotrzymania przez rodziców zobowiązań niniejszej umowy szkoła zastrzega sobie prawo jej rozwiązania, co spowoduje automatycznie utratę przez rodziców dziecka prawa do przyprowadzania go do szkoły (bez uprawnień do jakichkolwiek roszczeń wobec przedszkola)”.

5. Postanowienia uzależniające zawarcie umowy od zawarcia innej, niemającej bezpośredniego związku z umową zawierającą oceniane postanowienie.

Przykład 1

„Rodzice zgadzają się na publikowanie nagrań radiowych i telewizyjnych z udziałem swojego dziecka, na stronach internetowych i w środkach masowego przekazu w celach promocyjno‐marketingowych szkoły”.

Przykład 2

„Szkoła ma prawo do rozpowszechniania wizerunku ucznia utrwalonego na zdjęciach wykonanych podczas zajęć lub w trakcie imprez w szkole w materiałach informacyjnych szkoły, m.in. na stronie internetowej placówki”.

6. Postanowienia uprawniające przedszkole do pobierania nienależnych opłat za stawkę żywieniową oraz czesnego za okres, w którym przedszkole jest nieczynne.

Przykład 1

„Zleceniodawcy przysługuje zwrot dziennej stawki żywieniowej w razie nieobecności dziecka w przedszkolu trwającej jednorazowo dłużej niż 3 dni”.

Przykład 2

„W przypadku rozwiązania niniejszej umowy ze skutkiem na koniec czerwca rodzic jest zobowiązany do opłacenia czesnego za lipiec i sierpień”.