Zarówno w prawie cywilnym, jak i w prawie pracy, oświadczenia woli wywołujące skutki prawne nie mogą być składane pod przymusem, który stanowi groźba bezprawna. W sytuacjach takich jak zawieranie czy rozwiązywanie umów, wystąpienie tego typu nacisku pozwala stronie na uchylenie się od skutków złożonego oświadczenia. Rozróżnienie, czy dane zachowanie jest prawnie dozwoloną perswazją, czy już niedozwolonym wymuszeniem, wymaga wnikliwej analizy, dlatego warto przyjrzeć się kluczowym elementom pozwalającym ocenić zaistniałe okoliczności.
Czym jest groźba bezprawna?
Jak stanowi art. 87 Kodeksu cywilnego, kto złożył oświadczenie woli pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej, ten może uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia, jeżeli z okoliczności wynika, że mógł się obawiać, że jemu samemu lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe.
Przez groźbę w rozumieniu tego przepisu należy rozumieć działanie celowe, skierowane na osiągnięcie zamierzonego przez grożącego celu, czyli na uzyskanie oświadczenia woli określonej treści. Przesłankami pozwalającymi uznać dane działanie za groźbę, o której mowa w art. 87 kc, są:
- bezprawność,
- powaga groźby, oraz
- normalny związek przyczynowo-skutkowy między groźbą a złożeniem oświadczenia woli określonej treści.
Przesłanki te muszą wystąpić łącznie.
Osoba, która kieruje groźbę (grożący), dąży do zmuszenia innej osoby (zagrożonego), wbrew jego woli, do złożenia określonego oświadczenia. Zmuszenie polega na tym, że grożący – jak to ujęto w wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 2 października 2020 roku (I ACa 731/19) – zapowiada spełnienie przez siebie „zła” wobec zagrożonego, jeżeli ten nie złoży oświadczenia określonej treści.
Nadużycie prawa podmiotowego
W literaturze cywilistycznej wskazuje się, że groźbą bezprawną może być także zapowiedź wykonania prawa podmiotowego (czyli pewnego uprawnienia) niezgodnie z jego przeznaczeniem, wyłącznie w celu spowodowania obawy u składającego oświadczenie woli, czyli groźba nadużycia prawa podmiotowego. Może to być takie zachowanie, które jest formalnie zgodne z prawem, jednakże zmierza do wymuszenia złożenia oświadczenia woli w sposób nieakceptowalny z punktu widzenia zasad systemu prawa.
Bezprawność groźby
Bezprawność groźby może polegać na tzw. bezprawności środka lub bezprawności celu. Pierwsza występuje wówczas, gdy grozi się środkami, do których użycia nie miało się prawa, druga natomiast, gdy grożącemu służyło wprawdzie prawo, jednak przyznane mu było w innym celu niż ten, w jakim z niego skorzystał (np. groźba doniesienia o popełnieniu przez zagrożonego przestępstwa, celem zmuszenia go do złożenia oświadczenia woli określonej treści). Groźba ma charakter bezprawny wówczas, gdy następuje wkroczenie w cudzą sferę prawną w sposób naruszający element wolności składania oświadczeń woli. Przekroczenie dozwolonej granicy zachodzi, jeżeli grożący – stawiając alternatywę „oświadczenie woli albo realizacja groźby” – wyklucza praktycznie możliwość wzięcia pod uwagę interesów zagrożonego.
Bezprawność groźby ma charakter obiektywny w tym sensie, że nie musi jej towarzyszyć wina grożącego w znaczeniu subiektywnym, a zwłaszcza świadomość naruszenia reguł postępowania lub wola wyrządzenia zła.
Powaga groźby
Groźba jest rodzajem przymusu psychicznego – oświadczenie woli zostaje złożone pod wpływem stanu obawy dotyczącego poważnego niebezpieczeństwa osobistego lub majątkowego dla składającego oświadczenie woli albo dla innej osoby. Wynika on z zapowiedzi spowodowania „zła” przez autora groźby, która stwarza dla zagrożonego sytuację przymusową: albo dokona żądanej czynności prawnej, albo narazi się na realizację stanu rzeczy określonego w groźbie. Zagrożony nie jest zatem pozbawiony możliwości wyboru, lecz rzeczywistość, w której ta możliwość jest realizowana, zostaje w następstwie groźby zakłócona.
Co nie jest groźbą bezprawną?
Nie ma znamion groźby bezprawnej w szczególności ostrzeżenie zapowiadające zastosowanie prawem przewidzianych środków w celu skłonienia kogoś do złożenia oświadczenia woli. Ta ogólna zasada wymaga jednak każdorazowego rozstrzygnięcia w konkretnym przypadku, jakie środki dopuszcza prawo dla przymuszenia kogoś do złożenia oświadczenia woli, a w konsekwencji jakie powiązania powinny występować między sankcjami prawnymi (negatywnymi konsekwencjami) dla osoby, od której oczekuje się złożenia oświadczenia woli, a niezłożeniem tego oświadczenia. Dominuje raczej tendencja, która dopuszcza luźniejszy związek sankcji prawnych z oświadczeniem woli, a w konsekwencji ogranicza zakres pojęcia bezprawności i tym samym zastosowania art. 87 Kodeksu pracy.
Oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych wcześniejszego oświadczenia woli
Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli, które zostało złożone innej osobie pod wpływem groźby bezprawnej, następuje przez oświadczenie złożone tej osobie na piśmie. Uprawnienie do uchylenia się wygasa z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał (art. 88 kp). Uchylenie się od skutków oświadczenia woli oznacza, że nie wywiera ono żadnych skutków; dotyczy to zarówno skutków, które już powstały, jak i tych, które mogłyby powstać w przyszłości – oświadczenie o uchyleniu skutkuje tym, że złożone wcześniej oświadczenie uchylane przestaje wiązać osobę, która je złożyła – oświadczenie uchylane traktowane jest tak, jakby w ogóle nie zostało złożone. Treść oświadczenia o uchyleniu powinna obejmować wskazanie przyczyny uchylenia się od skutków oświadczenia woli, za czym przemawia potrzeba ochrony osoby, której uchylane oświadczenie złożono; osoba ta powinna bowiem wiedzieć, na czym polegała zastosowana przez nią groźba (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 10 lutego 2025 roku, I AGa 338/22).
Groźba bezprawna w relacjach pracodawca-pracownik
Dla zilustrowania zagadnienia groźby bezprawnej na gruncie przepisów prawa pracy można przytoczyć np. ustalenia Sądu Najwyższego, zawarte w postanowieniu z 10 grudnia 2025 roku (II PSK 58/25). W orzeczeniu tym podkreślono, że groźba bezprawna w rozumieniu art. 87 kc oznacza zagrożenie podjęcia działania niezgodnego z prawem lub zasadami współżycia społecznego (użycie bezprawnego środka) lub zagrożenie podjęcia działania zgodnego z prawem, ale zmierzającego do osiągnięcia celu niezgodnego z prawem lub zasadami współżycia społecznego (zmierzanie do bezprawnego celu), przy czym należy uwzględniać wszystkie okoliczności sprawy (sposób zachowania stron i sytuację, w której się znajdują), a ich ocenę trzeba pozostawić sądowi orzekającemu.
Sąd Najwyższy badał przypadek, w którym z inicjatywą rozwiązania umowy o pracę z pracownikiem (powodem) wyszedł pozwany pracodawca, a motywacją w tym zakresie było podejrzenie, że pracownik wspólnie z innymi pracownikami spożywali alkohol na terenie zakładu pracy. Przeświadczenie pracodawcy wynikało z całokształtu okoliczności, w tym z późniejszego przyznania się pracownika do spożywania alkoholu.
W ocenie sądu poinformowanie pracownika przez przełożonego o negatywnej ocenie samowolnego działania tego pracownika i wskazanie na możliwe konsekwencje prawne, w tym uprzedzenie pracownika, że jego czyn może być uznany za dający podstawę do zwolnienia bez wypowiedzenia, nie stanowi bezprawnej groźby w rozumieniu art. 87 kp. Zagrożenie rozwiązania umowy usprawiedliwione tym, że druga strona umowy nie wykonuje ciążących na niej obowiązków lub wykonuje je nienależycie, nie jest działaniem bezprawnym w rozumieniu wspomnianego przepisu, stanowi tylko zapowiedź możliwości wykonania uprawnienia kształtującego wynikającego z takiej umowy.
Sąd zaznaczył, że możliwość uchylenia się przez pracownika od skutków prawnych oświadczenia woli w przypadku przekazania mu przez pracodawcę informacji o zamiarze jednostronnego rozwiązania umowy o pracę zależy od tego, czy celem pracodawcy było wymuszenie w ten sposób na pracowniku wyrażenia zgody na rozwiązanie umowy o pracę na mocy porozumienia stron. Tylko wówczas, gdyby z ustaleń faktycznych sprawy wynikało, że celem pozwanego pracodawcy miało być wymuszenie na pracowniku określonego oświadczenia woli, możliwe byłoby zastosowanie art. 87 kp. To, że pracownik podejmował decyzję w warunkach presji, nie oznacza jeszcze, że presja ta była równoznaczna z celem pracodawcy polegającym na dążeniu do wymuszenia na pracowniku zgody na rozwiązanie umowy o pracę na mocy porozumienia stron. Innymi słowy, nie można stawiać znaku równości między poinformowaniem pracownika o zamiarze rozwiązania z nim umowy o pracę a groźbą bezprawną. Z reguły informacja taka ma umożliwić pracownikowi przedstawienie swoich racji czy stworzenie szansy na korzystny dla niego sposób rozwiązania z nim umowy o pracę, co nie oznacza, że jej celem jest wymuszenie na nim określonego oświadczenia woli.
Podsumowując, o ile w przypadku bezprawności zastosowanego środka ustalenie, że mamy do czynienia z groźbą bezprawną, jest stosunkowo łatwe (np. zagrożenie pobiciem), o tyle w przypadku bezprawności celu mogą pojawiać się wątpliwości (jak w opisanej sprawie rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem). Jedynym sposobem ustalenia, czy w danym przypadku mamy do czynienia z groźbą bezprawną, jest uwzględnienie wszystkich istotnych okoliczności danego przypadku. Należy też pamiętać, że sama bezprawność groźby nie wystarczy, aby móc uchylić się od skutków oświadczenia złożonego pod jej wpływem; konieczne jest bowiem jeszcze, aby groźba ta rodziła poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe.
