Badania medycyny pracy dla większości pracodawców to jedynie formalność, kończąca się orzeczeniem o braku przeciwwskazań do pracy. Sytuacja komplikuje się jednak, gdy lekarz wydaje dodatkowe zalecenia prozdrowotne. W artykule wyjaśniamy, czym są te wskazania, jakie mają znaczenie dla zatrudnionego oraz czy pracodawca ma prawo wglądu w ich treść.
Profilaktyczna opieka pracowników
W Ustawie z 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy wprowadzono wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie. Pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika, który nie ma aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku w warunkach pracy opisanych w skierowaniu na badania.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 roku w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w kp określa zakres wstępnych, okresowych i kontrolnych badań lekarskich pracowników i częstotliwość wykonywania badań okresowych oraz zakres profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami.
- przeprowadzenie badań lekarskich poza terminami wynikającymi z częstotliwości wykonywania badań okresowych i orzekanie o możliwości wykonywania dotychczasowej pracy w przypadku konieczności przeniesienia pracownika do innej pracy ze względu na stwierdzenie szkodliwego wpływu wykonywanej pracy na zdrowie pracownika lub stwierdzenia u pracownika objawów wskazujących na powstawanie choroby zawodowej albo stwierdzenia niezdolność do wykonywania dotychczasowej pracy u pracownika, który uległ wypadkowi przy pracy lub u którego stwierdzono chorobę zawodową, lecz nie został uznany za niezdolnego do pracy w rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych;
- wykonanie u pracowników, zatrudnionych na stanowiskach pracy stwarzających podobne zagrożenie, badań celowanych lub testów ekspozycyjnych, ukierunkowanych na wczesną diagnostykę ewentualnych zmian chorobowych u tych pracowników w razie wystąpienia przypadku choroby zawodowej;
- w przypadku wykonywania przez pracowników pracy w warunkach występowania przekroczeń najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia:
- wprowadzenie monitorowania stanu zdrowia tych pracowników,
- szkolenie pracowników w zakresie ochrony przed zagrożeniami i możliwościami ograniczenia ryzyka zawodowego, jakie wiąże się z pracą wykonywaną w tych warunkach;
- w przypadku wykonywania przez pracowników pracy w warunkach przekroczeń wartości maksymalnych dopuszczalnych ekspozycji na promieniowanie optyczne oraz gdy w wyniku badań lekarskich stwierdzono u pracownika chorobę lub niekorzystne dla zdrowia skutki, które w opinii lekarza są wynikiem narażenia na promieniowanie optyczne w pracy:
- zawiadomienie przez lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę pracowników o wynikach badań lekarskich oraz informowanie, jakim badaniom lekarskim powinni się poddać po ustaniu narażenia na promieniowanie optyczne,
- dokonywanie przez lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę okresowych analiz wyników kontroli zdrowia pracowników oraz informowania pracodawcy o wynikach tych analiz z uwzględnieniem tajemnicy lekarskiej;
- uczestniczenie przez lekarza sprawującego opiekę zdrowotną nad pracownikami w komisji bezpieczeństwa i higieny pracy.
Zasady prowadzenia badań pracowników – czas i zwrot ewentualnych kosztów
Wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie są przeprowadzane na podstawie skierowania wydanego przez pracodawcę i odbywają się w miarę możliwości w godzinach pracy.
Za czas niewykonywania pracy w związku z ich wykonaniem pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia.
Gdy badania odbywają się w innej miejscowości, pracownikowi przysługuje zwrot kosztów przejazdu według zasad obowiązujących przy podróżach służbowych.
Jak przebiegają badania z zakresu medycyny pracy?
W trakcie badań lekarskich z zakresu medycyny pracy dokonywana jest ocena stanu zdrowia ustalonego:
- po uprzednim, osobistym zbadaniu osoby badanej;
- na podstawie wyników przeprowadzonego badania lekarskiego oraz zleconych dodatkowych specjalistycznych badań konsultacyjnych lub badań dodatkowych;
- na podstawie oceny zagrożeń dla zdrowia i życia pracownika, występujących na stanowisku pracy na podstawie przekazywanej przez pracodawcę informacji o występowaniu czynników szkodliwych dla zdrowia lub warunków uciążliwych, w tym także o aktualnych wynikach badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących na stanowiskach pracy, przy czym zaleca się również uzupełnienie tych informacji o spostrzeżenia z przeprowadzonych wizytacji stanowisk pracy.
Dodatkowe specjalistyczne badania konsultacyjne obejmują w szczególności badania:
- otolaryngologiczne,
- neurologiczne,
- okulistyczne,
- dermatologiczne,
- alergologiczne,
- psychologiczne,
- dodatkowe.
Lekarz prowadzący badanie może wyznaczyć krótszy termin następnego badania niż określony we wskazówkach metodycznych, jeżeli stwierdzi, że jest to niezbędne do prawidłowej oceny stanu zdrowia osoby przyjmowanej do pracy lub pracownika.
Zalecenia prozdrowotne
Jeżeli u osoby badanej stwierdzi się zasadność podjęcia działań prozdrowotnych, lekarz wydaje jej indywidualne zalecenia, uwzględniające również pozazawodowe aspekty zdrowotne.
Zalecenia te sporządza się w formie papierowej lub elektronicznej, a informację o nich zamieszcza się w dokumentacji medycznej. Ponadto lekarz dokonuje w dokumentacji pracownika opisu badania oraz wpisuje treść wydanego orzeczenia.
Przykład 1.
Pan Szymon pracuje jako kierowca w firmie transportowej. Podczas okresowych badań medycyny pracy lekarz okulista stwierdził u niego problemy ze wzrokiem oraz zalecił noszenie specjalnych okularów z filtrem polaryzacyjnym do jazdy dziennej oraz zakrapianie oczu co 2 godziny. Lekarz przekazał jednak pracownikowi osobny dokument zawierający zalecenia prozdrowotne, gdzie szczegółowo rozpisał częstotliwość stosowania kropli i konieczność noszenia okularów polaryzacyjnych. Pracodawca dowiedział się od innego pracownika, że pan Szymon dostał jakąś kartkę z zaleceniami od lekarza, dlatego wezwał pracownika do gabinetu i domagał się przekazania mu tego dokumentu. Czy takie zachowanie jest zgodne z prawem? Pracodawca ma prawo żądać od pracownika wyłącznie orzeczenia lekarskiego, czyli dokumentu stwierdzającego zdolność lub brak zdolności do pracy. Przepisy nie dają mu prawa żądania wglądu w indywidualne zalecenia prozdrowotne. Takie zachowanie pracodawcy nie ma uzasadnienia prawnego.
Wynik badań profilaktycznych
Badania profilaktyczne kończą się orzeczeniem lekarskim stwierdzającym:
- brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku, albo
- istnienie przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku.
Co zawiera orzeczenie lekarza medycyny pracy?
Wydane przez lekarza medycyny pracy orzeczenie o braku przeciwwskazań do wykonywania pracy na określonym stanowisku musi zgodnie z aktualnie obowiązującymi regulacjami zawierać:
- oznaczenie podmiotu wykonującego działalność leczniczą przeprowadzającego badanie profilaktyczne;
- numer orzeczenia i datę jego wydania wraz ze wskazaniem miejscowości jego wydania;
- datę wystawienia skierowania na badanie lekarskie;
- identyfikator dokumentu, jeżeli orzeczenie jest wydawane w postaci elektronicznej;
- wskazanie rodzaju badania: wstępne, okresowe albo kontrolne, a także podstawy prawnej wydania orzeczenia;
- imię (imiona) i nazwisko osoby badanej;
- numer PESEL osoby badanej, a w przypadku osoby niemającej numeru PESEL – serię, numer i nazwę dokumentu potwierdzającego tożsamość oraz kraj jego wydania;
- adres osoby badanej (miejscowość, ulica, nr domu, nr lokalu);
- nazwę i adres pracodawcy oraz jego numer REGON;
- wskazanie stanowiska, na które osoba badana ma być przyjęta albo na którym jest zatrudniona;
- informację o tym, że osoba badana:
- wobec braku przeciwwskazań zdrowotnych – jest zdolna do wykonywania lub podjęcia pracy na określonym stanowisku, wraz z symbolem 21, albo
- wobec istnienia przeciwwskazań zdrowotnych – jest niezdolna do wykonywania lub podjęcia pracy na tym stanowisku, wraz z symbolem 22, albo
- wobec istnienia przeciwwskazań zdrowotnych – utraciła zdolność do wykonywania dotychczasowej pracy z dniem wskazanym w orzeczeniu, wraz z symbolem 23;
- wskazanie daty następnego badania okresowego, jeżeli dotyczy;
- zalecenia dla pracodawcy wynikające z warunków pracy w odniesieniu do zapewnienia pracownikowi okularów lub szkieł kontaktowych korygujących wzrok;
- imię (imiona) i nazwisko oraz oznaczenie lekarza obejmujące: symbol województwa, wskazanie dodatkowych wymagań kwalifikacyjnych wraz z ich symbolami, liczbę porządkową z rejestru lekarzy przeprowadzających badania profilaktyczne, prowadzonego przez wojewódzki ośrodek medycyny pracy, numer prawa wykonywania zawodu lekarza przeprowadzającego badanie lekarskie;
- pouczenie o przysługującym prawie do odwołania.
Zalecenia prozdrowotne - podsumowanie
Indywidualne zalecenia prozdrowotne to specyficzny instrument. Z założenia mają one wspierać zdrowie pracownika także w jego pozazawodowym życiu. Kluczowe dla każdego przedsiębiorcy jest zrozumienie, że zalecenia te są objęte ścisłą tajemnicą medyczną. Pracodawca nie otrzyma ich od lekarza medycyny pracy i nie ma prawa żądać ich przedstawienia od zatrudnionego.
