Umowy cywilnoprawne, w tym umowa zlecenia, są popularną formą współpracy. Zazwyczaj jest ona realizowana przez jednego zleceniobiorcę, jednak przepisy dopuszczają sytuację, w której jest to umowa zlecenia wykonywana przez kilka osób. Taka możliwość jest przewidziana w Kodeksie cywilnym i obwarowana konkretnymi warunkami. Wyjaśniamy, kiedy jest to dopuszczalne i jakie są zasady odpowiedzialności.
Umowa zlecenia – obowiązujące przepisy
Podejmowanie i realizacja zobowiązań w ramach umowy zlecenia zostały uregulowane w art. 734–751 Ustawy z 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny (dalej: kc).
Podstawowe zasady w zakresie zawierania oraz wykonywania umowy zlecenia
Zanim przejdziemy do omówienia kwestii dopuszczalności wykonywania umowy zlecenia przez kilka osób, warto przedstawić najważniejsze unormowania kc w zakresie realizacji zlecenia.
Przede wszystkim należy zaznaczyć, że od zleceniobiorcy nie można oczekiwać podporządkowania służbowego, co jest wyraźną różnicą w porównaniu z zatrudnieniem o charakterze pracowniczym.
§ 1 Przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie.
§ 2 W braku odmiennej umowy zlecenie obejmuje umocowanie do wykonania czynności w imieniu dającego zlecenie, przy czym postanowienie to nie uchybia przepisom o pełnomocnictwie.
Zlecenie może mieć odpłatny lub nieodpłatny charakter. Jeżeli jednak ani z umowy, ani z okoliczności nie wynika, że przyjmujący zlecenie zobowiązał się wykonać je bez wynagrodzenia, za wykonanie zlecenia należy się zapłata (art. 735 § 1 kc). Jeśli ma obowiązującej taryfy, a nie umówiono się na wysokość wynagrodzenia, przysługuje zapłata odpowiadająca wykonanej pracy.
W razie odpłatnego zlecenia wynagrodzenie należy się przyjmującemu dopiero po wykonaniu zlecenia, chyba że co innego wynika z umowy lub przepisów szczególnych (art. 744 kc).
Jeżeli wykonanie zlecenia wymaga poniesienia wydatków, dający zlecenie powinien na żądanie przyjmującego udzielić mu odpowiedniej zaliczki. Ponadto zleceniodawca ma obowiązek zwrócić zleceniobiorcy wydatki faktycznie poniesione w celu należytego wykonania zlecenia (wraz z odsetkami ustawowymi) oraz zwolnić go ze zobowiązań, które ten zaciągnął w imieniu własnym w celu realizacji umowy.
Zleceniobiorca powinien udzielać zleceniodawcy potrzebnych informacji o przebiegu sprawy, a po wykonaniu zlecenia lub po wcześniejszym rozwiązaniu umowy złożyć mu sprawozdanie, a także wydać mu wszystko, co przy realizacji zlecenia dla niego uzyskał, chociażby w imieniu własnym.
Przyjmującemu zlecenie nie wolno używać we własnym interesie rzeczy i pieniędzy zleceniodawcy. Od sum pieniężnych zatrzymanych ponad potrzebę wynikającą z wykonywania zlecenia powinien płacić zleceniodawcy odsetki ustawowe.
Umowę zlecenia można zawrzeć na czas oznaczony lub na czas nieoznaczony. Ważność umowy kończy się wraz z wykonaniem zleconych czynności albo w oznaczonym przez strony terminie przewidzianym na zrealizowanie określonego w umowie zadania.
Dający zlecenie może je wypowiedzieć w każdym czasie. Powinien jednak zwrócić przyjmującemu zlecenie wydatki, które ten poczynił w celu należytego wykonania zlecenia; w razie odpłatnego zlecenia obowiązany jest uiścić przyjmującemu zlecenie część wynagrodzenia odpowiadającą jego dotychczasowym czynnościom, a jeżeli wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego powodu, powinien także naprawić szkodę.
Przyjmujący zlecenie również może je wypowiedzieć w każdym czasie. Jeśli zlecenie jest odpłatne, a wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego powodu, zleceniobiorca jest odpowiedzialny za szkodę.
Nie można zrzec się z góry uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia z ważnych powodów.
W przypadku braku odmiennej umowy zlecenie nie wygasa wskutek ani śmierci zleceniodawcy, ani utraty przez niego zdolności do czynności prawnych. Jeżeli jednak – zgodnie z umową – zlecenie wygasło, przyjmujący zlecenie powinien, gdyby z przerwania powierzonych mu czynności mogła wyniknąć szkoda, prowadzić te czynności nadal, dopóki spadkobierca albo przedstawiciel ustawowy dającego zlecenie nie będzie mógł zarządzić inaczej.
Jeżeli umowa nie zawiera odmiennych postanowień, zlecenie wygasa wskutek śmierci przyjmującego zlecenie albo z powodu utraty przez niego pełnej zdolności do czynności prawnych.
Nawet po wygaśnięciu zlecenia uważa się je za istniejące na korzyść zleceniobiorcy aż do chwili kiedy dowiedział się o wygaśnięciu zlecenia.
Roszczenia wynikające z umowy zlecenia ulegają przedawnieniu po 2 latach, a sądem właściwym do rozstrzygania w tym zakresie jest sąd cywilny.
Umowa zlecenia wykonywana przez kilka osób
Przepisy kc przewidują dopuszczalność realizacji zlecenia przez osobę trzecią, przy czym jest to możliwe w określonych prawem okolicznościach.
Oznacza to zatem, że zgodnie z postanowieniami zawartymi w art. 738 § 1 kc zleceniobiorca może powierzyć wykonywanie zlecenia osobie trzeciej tylko wtedy, gdy:
wynika to z umowy lub ze zwyczaju albo
jest do tego zmuszony okolicznościami.
W takim przypadku zleceniobiorca musi zawiadomić niezwłocznie dającego zlecenie o osobie i o miejscu zamieszkania swego zastępcy i w razie zawiadomienia odpowiedzialny jest wyłącznie za brak należytej staranności w wyborze zastępcy.
Przykład 1.
Strony zawarły umowę zlecenia, której przedmiotem jest realizacja usługi o złożonym charakterze. W związku ze skomplikowanym procesem wykonawstwa w umowie zamieszczono postanowienie, które daje zleceniobiorcy możliwość powierzenia wykonywania części zlecenia innym osobom. Zapis umowny określa, jakie czynności podlegają realizacji przez osoby trzecie.
Zleceniodawca i przyjmujący zlecenie mogą w umowie dodatkowo doprecyzować, które osoby będą upoważnione do wykonywania zlecenia (w całości lub w części).
W tym przykładzie strony umowy zlecenia zdecydowały się na szczegółowe określenie zasad wykonywania zlecenia przez osoby trzecie. Jednocześnie możliwe jest bardziej ogólne uregulowanie wspomnianych kwestii.
Przykład 2.
Ponieważ dotychczasowa współpraca przebiegała pomyślnie, dający zlecenie zdecydował się ponownie skorzystać z usług tego samego zleceniobiorcy. W ramach poprzednich umów przyjmujący zlecenie, za zgodą swojego zleceniodawcy, korzystał z pomocy osób trzecich. Przy zawieraniu nowej umowy strony wprowadziły ogólny zapis przewidujący, że czynności objęte zleceniem mogą zostać powierzone osobom trzecim.
Jak już wcześniej wspomnieliśmy, powierzenie realizacji umowy zlecenia może być uzasadnione wystąpieniem nieprzewidzianych okoliczności, takich jak np. choroba lub wypadek.
Przykład 3.
Zleceniodawca i przyjmujący zlecenie zawarli umowę przewidującą obowiązek osobistego świadczenia usług. Jednak w trakcie jej trwania zleceniobiorca zachorował i trafił do szpitala, co uniemożliwiło mu samodzielną realizację zadań. Mimo restrykcyjnego zapisu w umowie zleceniobiorca znalazł wykwalifikowanych zastępców, a następnie niezwłocznie zawiadomił zleceniodawcę o zaistniałej sytuacji, wskazując konkretne osoby oraz ich miejsca zamieszkania.
Nie ma przeszkód natury prawnej, aby opisaną w niniejszym przykładzie ewentualność przewidzieć już podczas uzgadniania treści umowy zlecenia.
Należy jednocześnie pamiętać, że powierzenie wykonania zlecenia bez wyraźnego uprawnienia rodzi surowe skutki prawne. Jeśli zleceniobiorca przekazał zadania innej osobie, mimo że nie był do tego upoważniony, a rzecz należąca do zleceniodawcy została utracona lub uszkodzona, zleceniobiorca ponosi za to pełną odpowiedzialność. Dotyczy to nawet przypadkowej utraty lub uszkodzenia, chyba że nastąpiłyby one również wtedy, gdyby sam wykonywał zlecenie (zgodnie z art. 739 kc).
Odpowiedzialność solidarna w przypadku wspólnego przyjęcia zlecenia przez kilka osób
Unormowania kc zakładają solidarną odpowiedzialność względem drugiej strony, gdy kilka osób dało lub przyjęło zlecenie wspólnie.
Dodatkowo – zgodnie z art. 738 § 2 kc – zastępca ponosi odpowiedzialność za wykonanie zlecenia bezpośrednio wobec dającego zlecenie. Jeżeli przyjmujący zlecenie odpowiada za działania swojego zastępcy jak za własne, ich odpowiedzialność jest solidarna. Oznacza to, że dający zlecenie może żądać naprawienia ewentualnej szkody od obu tych osób łącznie lub od każdej z nich z osobna.
Podsumowanie
Przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla zleceniodawcy. Przyjmujący zlecenie może powierzyć wykonywanie zlecenia osobie trzeciej tylko wtedy, gdy to wynika z umowy lub ze zwyczaju albo jest do tego zmuszony okolicznościami. Zleceniodawca i przyjmujący zlecenie mogą w umowie dodatkowo doprecyzować, które osoby będą upoważnione do wykonywania zlecenia. Jeżeli kilka osób przyjęło zlecenie wspólnie, ich odpowiedzialność względem drugiej strony jest solidarna.
