Możliwość reintegracji zawodowej poprzez odbudowanie i podtrzymanie u danej osoby zdolności do samodzielnego świadczenia pracy stanowi kluczowy element powrotu na rynek pracy dla określonej kategorii osób. Realizacji takiego celu służy zatrudnienie socjalne. Kto może z niego skorzystać oraz jakie formy pomocy przewiduje prawo – piszemy na ten temat poniżej.
Zatrudnienie socjalne – na czym polega oraz kto może korzystać?
Zasady zatrudnienia socjalnego zostały określone w przepisach Ustawy z dnia 13 czerwca 2003 roku o zatrudnieniu socjalnym (dalej: ustawa).
Zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy przepisy w niej zawarte mają zastosowanie do osób uprawnionych do zatrudnienia socjalnego – w szczególności do:
bezdomnych realizujących indywidualny program wychodzenia z bezdomności, w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej,
uzależnionych od alkoholu,
uzależnionych od narkotyków lub innych środków odurzających,
osób z zaburzeniami psychicznymi, w rozumieniu przepisów o ochronie zdrowia psychicznego,
długotrwale bezrobotnych w rozumieniu przepisów Ustawy z 20 marca 2025 roku o rynku pracy i służbach zatrudnienia,
zwalnianych z zakładów karnych, mających trudności w integracji ze środowiskiem, w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej,
uchodźców realizujących indywidualny program integracji, w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej,
osób z niepełnosprawnościami, w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych
– które podlegają wykluczeniu społecznemu i ze względu na swoją sytuację życiową nie są w stanie własnym staraniem zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych i znajdują się w sytuacji uniemożliwiającej lub ograniczającej uczestnictwo w życiu zawodowym, społecznym i rodzinnym.
Równocześnie przepisów ustawy nie stosuje się do osób wyżej wymienionych, które mają prawo do:
zasiłku dla bezrobotnych;
zasiłku przedemerytalnego;
świadczenia przedemerytalnego;
renty strukturalnej;
emerytury;
nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego.
Osoby mające prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy mogą uczestniczyć w zajęciach prowadzonych przez kluby integracji społecznej na zasadach określonych w odpowiednich regulacjach ustawy.
W rozumieniu ustawy zatrudnieniem wspieranym jest udzielanie wsparcia o charakterze doradczym i finansowym osobie uprawnionej w utrzymaniu aktywności zawodowej umożliwiającej podjęcie zatrudnienia, prac społecznie użytecznych w rozumieniu przepisów o rynku pracy i służbach zatrudnienia, założenie lub przystąpienie do spółdzielni socjalnej lub podjęcie działalności gospodarczej.
Uczestnictwo osoby uprawnionej w centrum integracji społecznej
Osoba uprawniona może na podstawie:
własnego wniosku lub wniosku przedstawiciela ustawowego,
wniosku zakładu lecznictwa odwykowego, powiatowego centrum pomocy rodzinie, ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych – centrum usług społecznych, organizacji pozarządowej lub klubu integracji społecznej, za zgodą tej osoby lub jej przedstawiciela ustawowego
– zostać skierowana do uczestnictwa w zajęciach prowadzonych przez centrum integracji społecznej (dalej: centrum).
Wniosek podlega zaopiniowaniu przez pracownika socjalnego danej instytucji, a następnie kierownik centrum przyjmuje osobę skierowaną po podpisaniu z nią indywidualnego programu zatrudnienia socjalnego (dalej: program).
Pierwszeństwo w skierowaniu do centrum mają osoby zamieszkałe w gminach, na terenie których zostało ono utworzone. Osoby z innych miejscowości mogą być kierowane do centrum w przypadku:
zawarcia porozumienia między gminami o kierowaniu osób do centrum, określającego zasady finansowania kosztów uczestnictwa kierowanych tam osób;
posiadania przez centrum wolnych miejsc i sfinansowania kosztów uczestnictwa osoby kierowanej przez gminę.
Kierownik centrum opracowuje miesięczny program zajęć oraz zapewnia uczestnikom:
szkolenie w dziedzinie BHP,
przeprowadzenie odpowiednich badań lekarskich,
odzież roboczą i obuwie robocze,
bezpieczne i higieniczne warunki uczestnictwa w zajęciach, w tym środki ochrony indywidualnej.
Uczestnikom zajęć w centrum przysługuje:
zaopatrzenie z tytułu wypadku w trakcie pobytu w centrum na podstawie przepisów o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach,
nieodpłatnie jeden posiłek dziennie w trakcie pobytu.
Okres próbny w centrum trwa miesiąc. Po pomyślnym zakończeniu tego okresu kierownik kwalifikuje uczestnika do uczestnictwa w zajęciach w centrum, o czym informuje kierownika ośrodka pomocy społecznej (w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych – dyrektora centrum usług społecznych). Okres uczestnictwa w zajęciach w centrum może trwać do 11 miesięcy. Jeżeli analiza stanu realizacji programu uzasadnia potrzebę przedłużenia – także w przypadku tworzenia spółdzielni socjalnej lub podjęcia działalności gospodarczej przez uczestnika – kierownik centrum, na wniosek lub po zasięgnięciu opinii pracownika socjalnego centrum, może przedłużyć okres uczestnictwa w zajęciach o dodatkowe 12 miesięcy.
Świadczenie integracyjne oraz dni wolne i premia motywacyjna
W okresie próbnym oraz podczas uczestnictwa w zajęciach kierownik centrum przyznaje, na wniosek uczestnika, świadczenie integracyjne w wysokości 120% zasiłku dla bezrobotnych (chodzi tutaj o zasiłek określony w art. 224 ust. 1 pkt 1 Ustawy z 20 marca 2025 roku o rynku pracy i służbach zatrudnienia, czyli zasiłek należny w okresie pierwszych 90 dni posiadania prawa do zasiłku).
Świadczenie integracyjne:
jest wypłacane przez centrum w okresach miesięcznych z dołu,
za niepełny miesiąc uczestnictwa – ustala się, dzieląc kwotę świadczenia przez 30 i mnożąc przez liczbę dni kalendarzowych przypadających w okresie, za który świadczenie to przysługuje.
Udzielenie dni wolnych następuje na wniosek uczestnika i wymaga zgody kierownika centrum. Za dni wolne przysługuje świadczenie integracyjne w pełnej wysokości.
Świadczenie integracyjne ulega zmniejszeniu o 1/20 za każdy dzień nieusprawiedliwionej nieobecności uczestnika na zajęciach w centrum trwającej niedłużej niż 3 dni w miesiącu. W razie dłuższej nieusprawiedliwionej nieobecności – świadczenie integracyjne za dany miesiąc nie przysługuje.
W okresie uczestnictwa w zajęciach w centrum, za okres niezdolności do uczestniczenia wskutek choroby potwierdzonej przez lekarza, jednak niedłuższy niż 21 dni, świadczenie integracyjne ulega zmniejszeniu o 1/40 za każdy dzień niezdolności, przy czym za każdy kolejny dzień absencji – świadczenie nie przysługuje.
Podczas uczestnictwa w zajęciach kierownik centrum może przyznać uczestnikowi motywacyjną premię integracyjną, biorąc pod uwagę aktywną postawę i postępy w reintegracji społecznej i zawodowej; wspomniana premia nie może przekroczyć 100% wysokości świadczenia integracyjnego.
Najważniejsze zasady zatrudnienia wspieranego
Zatrudnienie wspierane może być realizowane w formie:
prac społecznie użytecznych na zasadach określonych w przepisach o rynku pracy i służbach zatrudnienia;
skierowania do pracy na zasadach określonych w art. 16 ustawy,
rzecznictwa, poradnictwa zawodowego, psychologicznego i społecznego dla osób realizujących prace społecznie użyteczne w rozumieniu przepisów o rynku pracy i służbach zatrudnienia, podejmujących zatrudnienie, działalność gospodarczą, zakładających lub przystępujących do spółdzielni socjalnej.
Wymaga podkreślenia, że zatrudnienie wspierane realizowane jest w ramach indywidualnego programu zatrudnienia socjalnego lub kontraktu socjalnego, o którym mowa w przepisach o pomocy społecznej.
Po zakończeniu uczestnictwa w zajęciach w centrum lub w klubie integracji społecznej, a w uzasadnionych przypadkach także przed jego zakończeniem, jednak niewcześniej niż po 6 miesiącach uczestnictwa w nich, na wniosek kierownika centrum, pracownika socjalnego i uczestnika (w przypadku uczestnictwa w klubie integracji społecznej – na wniosek pracownika socjalnego) powiatowy urząd pracy może skierować uczestnika lub uczestniczącego w klubie integracji społecznej do pracy:
u pracodawcy,
w centrum.
Skierowanie do pracy u pracodawcy odbywa się na podstawie umowy zawartej między starostą właściwym dla miejsca siedziby centrum lub gminy a pracodawcą.
Przykład 1.
Powiatowy urząd pracy skierował uczestnika zajęć w centrum do podjęcia zatrudnienia. Podstawą tego działania jest umowa zawarta między właściwym starostą a pracodawcą. Na jej mocy pracodawca zobowiązuje się do zatrudnienia skierowanej osoby przez co najmniej 6 miesięcy, natomiast starosta deklaruje refundację części wypłaconego wynagrodzenia przez pierwsze półrocze. Wysokość tego dofinansowania nie może przekroczyć 100% kwoty zasiłku dla bezrobotnych wraz ze składką na ubezpieczenia społeczne.
Refundacji dokonuje starosta ze środków Funduszu Pracy, w okresach miesięcznych – na podstawie wniosku pracodawcy – w terminie 30 dni od jego złożenia.
Absolwenci centrum lub klubu integracji społecznej mogą ponadto podjąć wspólną działalność gospodarczą w formie spółdzielni socjalnej na zasadach określonych w przepisach o spółdzielniach socjalnych.
Przykład 2.
Absolwenci centrum zamierzają podjąć działalność gospodarczą w formie spółdzielni socjalnej. W takim przypadku koszty pomocy prawnej, konsultacji oraz doradztwa związane z rozpoczęciem tej działalności mogą zostać dofinansowane ze środków Funduszu Pracy. Dofinansowanie to wynosi do 80% udokumentowanych kosztów, jednak nie może przekroczyć kwoty przeciętnego wynagrodzenia.
Kluby integracji społecznej
Gmina, organizacja pozarządowa oraz określone podmioty działające na podstawie przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie – prowadzące reintegrację zawodową i społeczną dla osób uprawnionych – mogą prowadzić klub integracji społecznej. Klub taki prowadzony jest po dokonaniu wpisu w rejestrze.
W klubach integracji społecznej można organizować w szczególności:
działania mające na celu pomoc w znalezieniu pracy na czas określony, w pełnym lub niepełnym wymiarze czasu pracy u pracodawców, wykonywania usług na podstawie umów cywilnoprawnych oraz przygotowanie do podjęcia zatrudnienia lub podjęcia działalności w formie spółdzielni socjalnej,
prace społecznie użyteczne,
poradnictwo prawne,
działalność samopomocową w zakresie zatrudnienia, spraw mieszkaniowych i socjalnych,
staże, o których mowa w art. 114 i art. 119 Ustawy z 20 marca 2025 roku o rynku pracy i służbach zatrudnienia.
Uczestnictwo w klubach integracji społecznej jest dobrowolne, przy czym warunkiem tego uczestnictwa jest realizacja kontraktu socjalnego, o którym mowa w przepisach o pomocy społecznej.
Okres uczestnictwa w klubie integracji społecznej podlega indywidualnym ustaleniom z każdym z uczestników.
Podsumowanie
Przepisy o zatrudnieniu socjalnym są adresowane do określonych osób (m.in. bezdomnych, uzależnionych, długotrwale bezrobotnych), które podlegają wykluczeniu społecznemu i ze względu na swoją sytuację życiową nie są w stanie własnym staraniem zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych. Osoby takie mogą skorzystać z uczestnictwa w centrum integracji społecznej lub klubie integracji społecznej albo podjąć pracę w ramach zatrudnienia wspieranego. W okresie uczestnictwa w zajęciach w centrum integracji społecznej uczestnik może liczyć na świadczenie integracyjne.
