Narodziny dziecka całkowicie zmieniają dotychczasową codzienność, a konieczność pogodzenia obowiązków zawodowych z opieką nad maluchem to jedno z największych wyzwań, przed jakimi stają młodzi rodzice. Kodeks pracy przewiduje w takich sytuacjach wsparcie, a urlop wychowawczy 36 miesięcy to pełna pula przysługująca na sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem. Choć standardowo rodzice muszą podzielić się tym czasem, przez co jedno z nich może wykorzystać najwyżej 35 miesięcy, istnieją konkretne i wyraźnie zdefiniowane przez prawo sytuacje, w których cała pula przysługuje tylko jednemu z nich. Kiedy pracownik ma prawo do skorzystania z pełnego wymiaru bez konieczności dzielenia się nim z partnerem? Poniżej wyjaśniamy najważniejsze przepisy.
Urlop wychowawczy
Prawo do urlopu wychowawczego reguluje Kodeks pracy w art. 186, stanowiącym, że pracownik zatrudniony co najmniej 6 miesięcy ma prawo do urlopu wychowawczego w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Do sześciomiesięcznego okresu zatrudnienia wlicza się poprzednie okresy zatrudnienia. Urlop wychowawczy jest udzielany nie więcej niż w 5 częściach.
Przykład 1.
Pani Anna przepracowała 4 miesiące na podstawie umowy o pracę w firmie X, po czym zmieniła zatrudnienie i od 2 miesięcy pracuje w firmie Y. Czy w tej sytuacji Pani Anna ma prawo do urlopu wychowawczego? Łączny staż pracy na podstawie umowy o pracę Pani Anny wynosi 6 miesięcy, dlatego ma już ona prawo do urlopu wychowawczego u obecnego pracodawcy – firmy Y, ponieważ do wymaganego stażu wlicza się poprzednie okresy zatrudnienia, bez względu na to, jak długie były przerwy między nimi.
Przykład 2.
Pan Karol podjął swoją pierwszą w życiu pracę na podstawie umowy o pracę i pracuje w obecnej firmie od 4 miesięcy. Mężczyzna chciałby skorzystać z urlopu wychowawczego, aby zaopiekować się 2-letnim synem. Czy ma taką możliwość? Z uwagi na fakt, że całkowity staż pracy pracownika wynosi dopiero 4 miesiące i nie posiada on poprzednich okresów zatrudnienia, pracownik nie spełnia warunku posiadania co najmniej 6-miesięcznego stażu. Pan Karol nabędzie prawo do urlopu wychowawczego dopiero po przepracowaniu kolejnych 2 miesięcy.
Przykład 3.
Ile czasu na wykorzystanie 13 miesięcy urlopu wychowawczego ma Pani Danuta, jeśli jej córka urodziła się 15 maja 2022 roku? Rok kalendarzowy, w którym córka Pani Danuty kończy 6 lat, to rok 2028. Pani Danuta może korzystać z urlopu wychowawczego maksymalnie do 31 grudnia 2028 roku. Jeśli nie wykorzysta tego urlopu, pozostałe miesiące urlopu wychowawczego przepadną.
Komu przysługuje urlop wychowawczy 36 miesięcy?
Rodzic dziecka ma prawo do pełnego urlopu wychowawczego w wymiarze do 36 miesięcy, jeżeli:
1) drugi rodzic dziecka nie żyje,
2) drugiemu rodzicowi dziecka nie przysługuje władza rodzicielska,
3) drugi rodzic dziecka został pozbawiony władzy rodzicielskiej albo taka władza uległa ograniczeniu lub zawieszeniu.
Tylko w tych przypadkach rodzic nie będzie dzielił urlopu z drugim rodzicem. Jeżeli dziecko pozostaje pod opieką jednego opiekuna, przysługuje mu urlop wychowawczy w wymiarze do 36 miesięcy. Opiekę ustanawia się, jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo jeżeli rodzice są nieznani.
Śmierć rodzica a urlop wychowawczy
Z chwilą śmierci rodzica władza rodzicielska przysługuje wyłącznie drugiemu z rodziców.
Przykład 4.
Pani Karolina wychowuje samotnie 3-letnią córkę po tym, jak jej mąż zginął w wypadku samochodowym. Jaki wymiar urlopu wychowawczego będzie jej przysługiwał? Z uwagi na to, że drugi rodzic dziecka nie żyje, Pani Karolina nie musi przekazywać 1 miesiąca urlopu wychowawczego drugiemu rodzicowi. Ma prawo wykorzystać samodzielnie pełne 36 miesięcy urlopu wychowawczego na opiekę nad córką.
Władza rodzicielska nie przysługuje rodzicowi a urlop wychowawczy
Sytuacja, gdy drugiemu rodzicowi nie przysługuje władza rodzicielska, ma miejsce w wypadku, gdy rodzic ten nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych. Zgodnie z Kodeksem cywilnym pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletności. Nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły lat trzynastu, oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie, a małoletni, którzy ukończyli lat trzynaście, oraz osoby ubezwłasnowolnione częściowo mają ograniczoną zdolność do czynności prawnych. W tej sytuacji władza rodzicielska nie będzie przysługiwała, gdy rodzic jest ubezwłasnowolniony albo jest niepełnoletni.
Przykład 5.
17-letnia Krystyna urodziła dziecko, którego ojcem jest jej pełnoletni, 22-letni partner, Pan Jarosław. Kto w tym wypadku będzie miał prawo do urlopu wychowawczego? Pani Krystyna nie ukończyła jeszcze 18 lat i nie nabyła pełnoletności przez zawarcie małżeństwa, w związku z tym nie posiada pełnej zdolności do czynności prawnych, a tym samym nie przysługuje jej władza rodzicielska nad dzieckiem. W tej sytuacji Pan Jarosław, jako jedyny rodzic z pełną władzą rodzicielską, ma prawo do wykorzystania pełnych 36 miesięcy urlopu wychowawczego.
Władza rodzicielska – pozbawienie, zawieszenie, ograniczenie
Zarówno w przypadku dzieci zrodzonych z małżeństwa, jak i związków nieformalnych, regułą jest, że władza rodzicielska przysługuje z mocy prawa obojgu rodzicom. W obecnie obowiązującym stanie prawnym, jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom żyjącym w rozłączeniu, sąd opiekuńczy może ze względu na dobro dziecka określić sposób jej wykonywania i utrzymywania kontaktów z dzieckiem. Sąd pozostawia władzę rodzicielską obojgu rodzicom, jeżeli przedstawili zgodne z dobrem dziecka pisemne porozumienie o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem. W braku porozumienia sąd, uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców, rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem. Sąd może w takiej sytuacji powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka, jeżeli dobro dziecka za tym przemawia.
Orzeczenie o ograniczeniu władzy rodzicielskiej temu z rodziców, któremu nie powierza się jej wykonywania, musi być sformułowane w sposób konkretny. Przy wyborze jednego z rodziców jako tego, który będzie wykonywał władzę rodzicielską w pełnym zakresie, sądy muszą mieć na uwadze kwalifikacje podmiotowe obojga rodziców, w tym także ich zdolności wychowawcze. Sąd musi każdorazowo ocenić, które z nich daje lepszą gwarancję wychowania dziecka na prawego człowieka. Bada, który z rodziców ma możność osobistego wykonywania pieczy nad dzieckiem.
W razie przemijającej przeszkody w wykonywaniu władzy rodzicielskiej sąd opiekuńczy może orzec o zawieszeniu władzy rodzicielskiej. Istota zawieszenia władzy rodzicielskiej polega na tym, że wynikające z niej prawa i obowiązki rodziców nie przestają wprawdzie istnieć, jednakże przez pewien czas nie mogą być wykonywane. Orzeczenie o zawieszeniu władzy rodzicielskiej może być wydane, gdy wystąpiła przeszkoda, która wyłącza całkowicie możliwość wykonywania władzy rodzicielskiej, ale ma charakter przemijający, zatem po jej ustaniu dziecko będzie jeszcze podlegało władzy rodzicielskiej i rodzice podejmą swoje obowiązki. Ocena, czy przeszkoda ma charakter przemijający, zależy od przewidywanego czasu jej trwania, który nie może być zbyt odległy. W wyniku zawieszenia władzy rodzicielskiej rodzic nie jest pozbawiony tej władzy, ale nie może jej wykonywać. Ustanie przyczyny, która legła u podstaw zawieszenia władzy rodzicielskiej, nie powoduje, że władza rodzicielska odżywa z mocy prawa. Konieczne jest wystąpienie z wnioskiem o uchylenie postanowienia o zawieszeniu władzy rodzicielskiej.
Zgodnie z art. 111 § 1 k.r.o., jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka, sąd opiekuńczy pozbawi ich władzy rodzicielskiej. Pozbawienie tej władzy może być orzeczone także w stosunku do jednego z rodziców.
Przyczynami pozbawienia rodziców władzy rodzicielskiej z powodu jej nadużywania lub zaniedbań są m.in.:
- nałóg pijaństwa rodziców,
- rozwiązły tryb życia rodziców,
- uprawianie przestępczych procederów przez rodziców,
- uchylanie się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka,
- nadmierne karanie dziecka,
- znęcanie się nad dzieckiem,
- całkowity brak zainteresowania dzieckiem.
Udzielenie urlopu wychowawczego
Urlop wychowawczy zawsze udzielany jest przez pracodawcę na wniosek pracownika. Wniosek może mieć formę papierową lub elektroniczną. Pracownik powinien złożyć wniosek o urlop wychowawczy w terminie nie krótszym niż 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu. Jeżeli wniosek o urlop wychowawczy zostałby złożony bez zachowania terminu, pracodawca udziela urlopu wychowawczego nie później niż z dniem upływu 21 dni od dnia złożenia wniosku.
Pracownik może wycofać wniosek o udzielenie urlopu wychowawczego nie później niż na 7 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu, składając pracodawcy w postaci papierowej lub elektronicznej oświadczenie w tej sprawie.
Co musi zawierać wniosek o urlop wychowawczy?
Wniosek o udzielenie pracownikowi urlopu wychowawczego albo jego części zawiera:
1) imię i nazwisko pracownika;
2) imię i nazwisko dziecka, na które ma być udzielony urlop wychowawczy albo ma być udzielona jego część;
3) wskazanie okresu, na który ma być udzielony urlop wychowawczy albo ma być udzielona jego część na dane dziecko;
4) wskazanie okresu urlopu wychowawczego, który dotychczas został wykorzystany na dane dziecko;
5) określenie liczby części urlopu wychowawczego, z których dotychczas skorzystano na dane dziecko.
Jakie dokumenty załączyć, składając wniosek o urlop wychowawczy 36 miesięcy?
Do wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego w wymiarze 36 miesięcy albo o udzielenie części urlopu wychowawczego, której wymiar łącznie z dotychczas wykorzystanym wymiarem urlopu wychowawczego wynosi 36 miesięcy, wnioskujący dołącza następujące dokumenty: a) odpis skrócony aktu zgonu drugiego rodzica dziecka w przypadku, gdy rodzic dziecka nie żyje,
b) kopię prawomocnego orzeczenia sądu o ubezwłasnowolnieniu drugiego rodzica dziecka albo dokument potwierdzający niepełnoletność drugiego rodzica dziecka, gdy rodzice nie są małżeństwem, albo kopię prawomocnego orzeczenia sądu o ustaleniu ojcostwa, w którym sąd nie przyznał ojcu władzy rodzicielskiej w przypadku, gdy drugiemu rodzicowi dziecka nie przysługuje władza rodzicielska,
c) kopię prawomocnego orzeczenia sądu o pozbawieniu drugiego rodzica władzy rodzicielskiej albo o jej ograniczeniu lub zawieszeniu,
d) kopię prawomocnego orzeczenia sądu o przyznaniu opieki nad dzieckiem jednemu opiekunowi albo zwolnieniu drugiego opiekuna z opieki.
Podsumowanie
Urlop wychowawczy w pełnym wymiarze 36 miesięcy dla jednego rodzica jest rozwiązaniem szczególnym, chroniącym przede wszystkim dobro dziecka i sytuację rodzin w trudniejszych momentach życiowych. Możliwość ta dotyczy sytuacji, w których drugi rodzic z przyczyn formalnych lub losowych nie może wziąć udziału w sprawowaniu opieki, a także przypadków wychowywania dziecka niepełnosprawnego, gdzie przysługuje dodatkowy limit czasu. Przystępując do składania wniosku u pracodawcy, warto dokładnie przeanalizować swoją sytuację prawną i zgromadzić odpowiednią dokumentację, aby bez przeszkód skorzystać z pełnego wymiaru przysługujących uprawnień rodzicielskich.
