Obowiązek alimentacyjny: czy obejmuje również dorosłe rodzeństwo?

Obowiązek alimentacyjny jest powszechnie kojarzony ze świadczeniami rodziców względem dzieci, które nie są jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie. Okazuje się jednak, że przepisy przewidują także inne przypadki zobowiązania do dostarczania środków utrzymania osobom spokrewnionym. W tym kontekście pojawia się pytanie, czy rodzeństwo może być zobowiązane do alimentów? Więcej informacji na ten temat zawarliśmy w niniejszym artykule.

Obowiązek alimentacyjny - regulacje prawne

Zasady dotyczące realizowania obowiązku alimentacyjnego zostały uregulowane w przepisach Ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zwanej dalej „kro”.

Obowiązek alimentacyjny — na czym polega i kogo dotyczy?

Przepisy zawarte w kro jednoznacznie wskazują kategorie osób, które mogą zostać obciążone obowiązkiem alimentacyjnym.

Obowiązek alimentacyjny polega zatem na dostarczaniu środków utrzymania oraz — w miarę potrzeby — środków wychowania, co oznacza, że realizacja wskazanego zobowiązania może następować zarówno w formie pieniężnej, jak i w postaci świadczeń osobistych. 

Alimentami mogą zostać obciążeni:

• krewni w linii prostej,
• rodzeństwo.

W tym miejscu warto odwołać się do art. 61(7) § 1 kro, zgodnie z którym krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są natomiast osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej.

W świetle treści art. 128 kro brat lub siostra mogą zostać zobowiązani do świadczeń alimentacyjnych.

Przykład 1.

Siostra zwróciła się do brata o rozważenie pomocy finansowej ze względu na znaczne pogorszenie się jej sytuacji ekonomicznej (utrata zatrudnienia). W konsekwencji nie jest w stanie regulować wszystkich zobowiązań, przy czym otrzymywana pomoc o charakterze socjalnym nie kompensuje utraconych dochodów. Siostra oświadczyła jednocześnie, że jest możliwe wystąpienie przez nią o ustalenie alimentów ze strony brata. Czy obowiązek dostarczenia jej środków utrzymania w tej formie jest realny?

Jak już wcześniej wspomnieliśmy, obowiązek alimentacyjny może obciążać rodzeństwo, jednak w tym przypadku istotna jest kolejność, w jakiej krewni danej kategorii mogą być zobowiązani do alimentów, o czym piszemy poniżej.

Kolejność krewnych obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym

W pierwszej kolejności zobowiązanie alimentacyjne będzie dotyczyło byłego małżonka, zgodnie bowiem z art. 130 kro obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.

W dalszej kolejności obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem, przy czym jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. 

Należy wyjaśnić, że zstępnymi (w linii prostej) są dzieci, wnuki czy prawnuki danej osoby, natomiast wstępnymi w linii prostej są przodkowie takiej osoby, czyli rodzice, dziadkowie, pradziadkowie.

Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. 

Prawo do świadczeń alimentacyjnych ze strony rodzeństwa

Poza obowiązkiem alimentacyjnym rodziców wobec dzieci uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku (art. 133 § 2 kro).

Powyższa zasada ma oczywiście zastosowanie w odniesieniu do alimentów ze strony rodzeństwa. Niedostatek oznacza taki stan faktyczny, w którym dana osoba nie ma możliwości, w ramach uzyskiwanych środków, zapewnienia realizacji swoich uzasadnionych potrzeb.

Aby urzeczywistnić okoliczności wskazujące na stan niedostatku, osoba ubiegająca się o alimenty powinna odpowiednio udokumentować zaistnienie niedostatku.

Przykład 2.

Brat zamierza wystąpić o alimenty od siostry. W tym celu należy udokumentować stan niedostatku. Oznacza to konieczność przedstawienia dowodów potwierdzających osiągane przychody oraz ponoszone wydatki. Jeżeli uzyskane środki nie pozwalają na realizację bieżących potrzeb (np. zakup żywności, opłaty związane z zakwaterowaniem itp.), wniosek o świadczenia alimentacyjne będzie miał podstawy faktyczne. Należy także uzasadnić brak podejmowania przez ubiegającego się o alimenty innych aktywności zarobkowych (w tym przypadku można przedłożyć np. zaświadczenie lekarskie o złym stanie zdrowia, który uniemożliwia lub znacznie utrudnia podjęcie zatrudnienia).

Zakres świadczeń alimentacyjnych oraz możliwość uchylenia się od tych świadczeń w stosunku do rodzeństwa

Przepis art. 135 § 1 kro stanowi, że zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

Należy jednocześnie pamiętać o tym, że na zakres świadczeń alimentacyjnych nie wpływają: 

• świadczenia z pomocy społecznej lub funduszu alimentacyjnego, o którym mowa w Ustawie z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, podlegające zwrotowi przez zobowiązanego do alimentacji;
• świadczenia, wydatki i inne środki finansowe związane z umieszczeniem dziecka w pieczy zastępczej, o których mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej;
• świadczenie wychowawcze, o którym mowa w Ustawie z dnia 11 lutego 2016 roku o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci;
• świadczenia rodzinne, o których mowa w Ustawie z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych;
• rodzicielskie świadczenie uzupełniające, o którym mowa w Ustawie z dnia 31 stycznia 2019 roku o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.

Żądanie alimentów skierowane przez brata lub siostrę względem rodzeństwa nie ma jednak bezwzględnego charakteru, co skutkuje tym, że w określonych przypadkach zobowiązany może uchylić się od świadczeń alimentacyjnych.

Przykład 3.

Siostra postanowiła uzyskać od brata alimenty, ponieważ znalazła się w bardzo trudnej sytuacji życiowej — częściowo spowodowanej niezależnymi przyczynami, po części zawinionej przez nią. Brat ma własną rodzinę i wynikające z tego tytułu zobowiązania. Konieczność wypłacania świadczeń alimentacyjnych negatywnie wpłynęłaby na funkcjonowanie rodziny. Czy w takiej sytuacji istnieje możliwość uchylenia się od świadczeń alimentacyjnych?

W kro zawarto unormowania, które mają zastosowanie w odniesieniu do okoliczności opisanych w przykładzie. 

Wobec powyższego — jeśli świadczenia alimentacyjne na rzecz rodzeństwa miałyby stanowić nadmierne obciążenie względem zobowiązanego lub jego najbliższych — uchylenie obowiązku alimentacyjnego jest uzasadnione. 

W razie gdy sąd uzna, że zaistniały okoliczności przewidziane w art. 134 kro, podejmie decyzję o oddaleniu powództwa o zasądzenie alimentów.

Czy rodzeństwo może być zobowiązane do alimentów? Podsumowanie

Obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo, przy czym wspomniany obowiązek dotyczy rodzeństwa w ostatniej kolejności. Żądanie alimentów skierowane względem rodzeństwa nie ma bezwzględnego charakteru. Oznacza to, że zobowiązany może uchylić się od świadczeń alimentacyjnych, jeżeli są one połączone z nadmiernym uszczerbkiem dla niego lub dla jego najbliższej rodziny.