Rozwód to jeden z najbardziej kryzysowych momentów w życiu rodziny, w którym uwaga sądu skupia się na podziale majątku oraz alimentach. W tym prawnym i emocjonalnym chaosie często zapomina się o relacjach dziecka z dalszymi członkami rodziny, w tym z dziadkami. Należy jednak pamiętać, że sądowe ustalenie kontaktów z wnukami jest prawnie dopuszczalne nawet w trakcie trwającej sprawy rozwodowej rodziców. Jak dziadkowie mogą skutecznie zadbać o utrzymanie więzi z wnukami w tym trudnym czasie?
Kontakty z dzieckiem
W art. 113 § 1 Ustawy z 25 lutego 1964 roku – Kodeks rodzinny i opiekuńczy uregulowano, że niezależnie od władzy rodzicielskiej istnieje prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów przez rodziców i dziecko.
Zasady te stosuje się odpowiednio do dziadków, podobnie pozostałe reguły związane z kontaktami.
Ograniczenia w kontaktach
Jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd opiekuńczy ograniczy utrzymywanie kontaktów w szczególności poprzez:
- zakazanie spotykania się z dzieckiem;
- zakazanie zabierania dziecka poza miejsce jego stałego pobytu;
- zezwolenie na spotykanie się z dzieckiem tylko w obecności drugiego z rodziców albo opiekuna, kuratora sądowego lub innej osoby wskazanej przez sąd;
- ograniczenie kontaktów do określonych sposobów porozumiewania się na odległość;
- zakazanie porozumiewania się na odległość.
Sądowy zakaz utrzymywania kontaktów z dzieckiem dotyczy sytuacji, w której zagrażałoby to dobru dziecka lub je naruszało.
Sąd opiekuńczy, orzekając w sprawie kontaktów z dzieckiem, może zobowiązać do określonego postępowania, w szczególności skierować osoby zainteresowane do placówek lub specjalistów zajmujących się terapią rodzinną, poradnictwem lub świadczących rodzinie inną stosowną pomoc z jednoczesnym wskazaniem sposobu kontroli wykonania wydanych zarządzeń.
Jak wygląda sądowe ustalenie kontaktów z wnukami?
W postanowieniu Sądu Rejonowego w Brodnicy, Wydział III Rodzinny i Nieletnich, z 31 lipca 2019 roku (sygn. akt III Nsm 114/18 wskazano), że:
Stosowanie wcześniejszych przepisów o kontaktach dziecka z rodzicami oznacza oczywiście, że osoby pokrewne, powinowate i bliskie, które zostały wyliczone w […] przepisie, mają równie intensywne prawo do osobistej styczności z dzieckiem. […] Odpowiednie stosowanie przepisów dotyczących rodziców oznacza, więc mniejszą intensywność kontaktów z osobami bliskimi, tj. mniejszą częstotliwość i czas trwania oraz mniej rozbudowane formy tych kontaktów. Tytułem przykładu takiej praktyki orzeczniczej można wskazać uchwałę SN z 14 czerwca 1988 roku (III CZP 42/88, OSNCP 1989, Nr 10, poz. 156). Podkreślono w niej, że dziadkowie mogą żądać uregulowania osobistych kontaktów z wnukami, jeżeli leży to w interesie dzieci. […] Zachowanie dziadków przejawiające się w okazywaniu przywiązania i dbałości o wnuki nie tylko nie kłóci się z dobrem dziecka, ale pozostaje w zgodności z jego dobrem. […] Osoby wskazane w art. 1136 nie mają identycznych „praw do dziecka” jak rodzice, w szczególności matka lub ojciec sprawujący władzę rodzicielską. Kontakty z dzieckiem osób wymienionych w komentowanym przepisie muszą być oceniane przede wszystkim przez pryzmat dobra dziecka, a ponadto z uwzględnieniem i na korzyść pozycji prawnej rodzica sprawującego władzę rodzicielską […] sąd, rozpoznając wniosek innych krewnych lub osób bliskich, powinien dokonać oceny, czy w razie zaburzonych relacji między wnioskodawcą a rodzicem sprawującym, na co dzień pieczę nad dzieckiem zasadne jest uwzględnienie wniosku. Powinno to nastąpić też w sytuacji deklarowania miłości do dziecka, powiązanego z widoczną wzajemnej wrogością między wnioskodawcą a jednym lub obojgiem rodziców dziecka, podejmowanymi przez wnioskodawcę próbami dyskredytowania umiejętności wychowawczych rodzica, nieznajdującymi potwierdzenia w zebranym w materiale dowodowym sprawy (E. Trybulska-Skoczelas, w: Wierciński, Komentarz KRO, Lex/el).
W innym orzeczeniu Sąd Rejonowy w Legionowie, III Wydział Rodzinny i Nieletnich, z 31 grudnia 2018 roku (sygn. III Nsm 352/17) wskazał, że także w decyzji Europejskiego Trybunału Praw Człowieka zauważono, iż pomiędzy dziadkami a wnukami może istnieć życie rodzinne w rozumieniu art. 8 Konwencji. Jednakże relacja pomiędzy dziadkami a wnukami ma inny charakter i natężenie niż relacja pomiędzy rodzicem a dzieckiem, a tym samym ze swej istoty najczęściej wymaga mniejszego zakresu ochrony.
Przykład 1.
Anna i Jan jako dziadkowie wnieśli o ustalenie kontaktów z 6-letnim wnukiem w każdy pierwszy i trzeci weekend miesiąca od piątku po południu do niedzieli wieczorem, dwa tygodnie w trakcie wakacji oraz dwa dni podczas świąt Bożego Narodzenia. Rodzice chłopca się rozwodzą i kontakty ojca zostały uregulowane w każdy drugi i czwarty weekend miesiąca od piątku po południu do niedzieli wieczorem, dwa tygodnie w trakcie wakacji oraz po jednym dniu w okresie świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy.
Czy dziadkowie mają szanse na ustalenie kontaktów w sposób, w jaki o nie wnioskują?
Żądania te wydają się zbyt wygórowane. Tak szeroki zakres kontaktów odpowiada standardowym kontaktom rodzica. Gdyby sąd przyznał dziadkom dwa pełne weekendy w miesiącu, a ojciec dziecka ma kolejne dwa, wówczas matka, u której dziecko mieszka, straciłaby możliwość spędzania z synem jakichkolwiek dni wolnych. Sąd raczej ustalił kontakty w węższym zakresie, np. w każdą pierwszą sobotę miesiąca od godziny 10:00 do 14:00, z prawem zabrania wnuka poza miejsce zamieszkania. Taki wymiar pozwala dziadkom na podtrzymanie silnej więzi z wnukiem, jednocześnie nie dezorganizując życia codziennego dziecka i jego rodziców.
Zmiana kontaktów dziadków z wnukami
Ustalone kontakty dziadków z wnukami mogą podlegać zmianom. Gdy dobro dziecka tego wymaga, Sąd opiekuńczy może zmienić rozstrzygnięcie w sprawie kontaktów.
Wniosek o kontakty dziadków z wnukami
Wniosek o ustalenie kontaktów z wnukami składany przez dziadków podlega opłacie stałej w wysokości 100 zł.
Wniosek musi zawierać następujące elementy:
- oznaczenie sądu, do którego jest skierowane – sąd rejonowy właściwy dla miejsca zamieszkania małoletniego;
- imiona i nazwiska stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników – wnioskodawców dziadków i uczestników – rodziców;
- oznaczenie miejsca zamieszkania i adresy stron;
- oznaczenie miejsca zamieszkania lub siedziby i adresy przedstawicieli ustawowych i pełnomocników stron;
- numer PESEL lub numer identyfikacji podatkowej (NIP) powoda będącego osobą fizyczną, jeżeli jest on obowiązany do jego posiadania lub posiada go, nie mając takiego obowiązku;
- oznaczenie rodzaju pisma – wniosek o uregulowanie kontaktów;
- osnowę wniosku lub oświadczenia – sposób, w jaki wnioskodawca domaga się uregulowania kontaktów;
- jeżeli to konieczne do rozstrzygnięcia wniosku lub oświadczenia – wskazanie faktów, na których strona opiera swój wniosek lub oświadczenie, a także wskazanie dowodu na wykazanie każdego z tych faktów;
- informację, czy strony podjęły próbę mediacji lub innego pozasądowego sposobu rozwiązania sporu, a w przypadku gdy takich prób nie podjęto, wyjaśnienie przyczyn ich niepodjęcia;
- podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika;
- wymienienie załączników.
Dodatkowo wniosek może zawierać prośbę o zabezpieczenie kontaktów na czas trwania sprawy. Wniosek taki można też złożyć na późniejszym etapie za dodatkową opłatą 100 zł.
Sądowe ustalenie kontaktów z wnukami a rozwód rodziców
Nie ma żadnych prawnych przeszkód, aby dziadkowie w trakcie trwania sprawy o rozwód czy separację małżeństwa rodziców wnuków wystąpili do sądu o uregulowanie kontaktów z wnukami.
Wprawdzie, zgodnie z art. 445 § 1 Ustawy z 17 listopada 1964 roku – Kodeks postępowania cywilnego, jeżeli sprawa o rozwód lub o separację jest w toku, nie może być wszczęte odrębne postępowanie dotyczące władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi stron lub o ustalenie kontaktów z nimi. W razie potrzeby orzeczenia o władzy rodzicielskiej lub o kontaktach stosuje się przepisy o postępowaniu zabezpieczającym. Dodatkowo w § 2 tegoż przepisu wskazano, że postępowanie w sprawie dotyczącej władzy rodzicielskiej lub kontaktów wszczęte przed wytoczeniem powództwa o rozwód lub o separację ulega z urzędu zawieszeniu, a o władzy rodzicielskiej lub kontaktach przez cały czas trwania sprawy o rozwód lub o separację sąd orzeka w postępowaniu zabezpieczającym. Sąd postanowi podjąć postępowanie dotyczące władzy rodzicielskiej lub kontaktów, jeżeli w prawomocnym orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie o rozwód lub o separację nie orzeczono o władzy rodzicielskiej lub kontaktach. W przeciwnym wypadku postępowanie ulega umorzeniu.
Przykład 2.
Pani Katarzyna i pan Michał są w trakcie burzliwego procesu rozwodowego przed sądem okręgowym. W ramach tej sprawy sąd rozstrzyga, z którym z rodziców zamieszkają dzieci oraz w jakie dni drugi rodzic będzie się z nimi widywał. Gdyby pan Michał chciał teraz złożyć osobny, nowy wniosek do sądu rejonowego o ustalenie swoich kontaktów z dziećmi, postępowanie nie mogłoby być prowadzone, bo w czasie rozwodu rodzice mogą walczyć o kontakty wyłącznie w tym jednym, toczącym się już procesie rozwodowym.
Czy to samo wydarzy się w przypadku rodziców pana Michała – pana Krystyny i pana Andrzeja, którzy od miesięcy nie widzieli wnuków – ponieważ synowa blokuje im możliwości spotkania?
Mimo że sprawa rozwodowa syna wciąż trwa, dziadkowie mają pełne prawo złożyć do sądu rejonowego zupełnie osobny, niezależny wniosek o uregulowanie ich własnych kontaktów z wnukami.
Podsumowanie - sądowe ustalenie kontaktów z wnukami
Proces rozwodowy nie musi oznaczać końca relacji wnuków z dziadkami. Przepisy dają dziadkom realne narzędzia prawne, z wnioskiem o zabezpieczenie kontaktów na czele, które pozwalają utrzymać więź z dzieckiem w tym trudnym, przejściowym okresie. Kluczem do sukcesu jest zawsze wykazanie, że obecność dziadków w życiu małoletniego leży w jego bezpośrednim interesie i zapewnia mu emocjonalną stabilizację. Choć wejście na drogę sądową przeciwko jednemu z rodziców bywa trudne i stresujące, ochrona dobra dziecka oraz prawa do budowania wielopokoleniowej rodziny jest warta tego wysiłku.
