Poradnik Przedsiębiorcy

Naruszenie dóbr osobistych – co należy wiedzieć?

Dobra osobiste podlegają szczególnej ochronie prawnej. Co należy rozumieć poprzez naruszenie dóbr osobistych, jakie roszczenia przysługują każdemu z nas w razie ich naruszenia oraz jak można dochodzić swoich roszczeń z tego tytułu – dowiesz się z poniższego artykułu!

Dobra osobiste – najważniejsze informacje

Zgodnie z Kodeksem cywilnym dobra osobiste człowieka, w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach.

Zdaniem Sądu Najwyższego: „Dobra osobiste, ujmowane są w kategoriach obiektywnych, jako wartości o charakterze niemajątkowym, ściśle związane z człowiekiem, decydujące o jego bycie, pozycji w społeczeństwie, będące wyrazem odrębności fizycznej i psychicznej oraz możliwości twórczych, powszechnie uznane w społeczeństwie i akceptowane przez system prawny. Nierozerwalne związanie tych wartości, jako zespołu cech właściwych człowiekowi, stanowiących o jego walorach, z jednostką ludzką wskazuje na ich bezwzględny charakter, towarzyszący mu przez całe życie, niezależnie od sytuacji w jakiej znajduje się w danej chwili. Katalog dóbr osobistych, […] pozostających pod ochroną prawa cywilnego jest otwarty i wraz ze zm. stosunków społecznych mogą pojawiać się i znikać pewne dobra […]” – wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z 6 maja 2010 roku (II CSK 640/09).

Kodeks cywilny przewiduje otwarty katalog dóbr osobistych.

Ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności, żeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.

Jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych.

Jakie prawa orzecznictwo uznaje za dobra osobiste?

Z uwagi na fakt, że katalog dóbr osobistych jest otwarty, orzecznictwo szeroko komentuje, w jakim zakresie poszczególne uprawnienia można uznać za podlegające ochronie jako dobra osobiste. Orzecznictwo wskazuje między innymi, że:

  • Ochronie jako dobra osobiste (art. 23 kc w związku z art. 24 kc i art. 448 kc) podlegają zdrowie, wolność, prywatność, do naruszenia (zagrożenia) których może prowadzić naruszenie standardów jakości powietrza określonych w przepisach prawa” – uchwała Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z 28 maja 2021 roku (III CZP 27/20 (numer 2580338));

  • Niewątpliwie kult pamięci zmarłej osoby bliskiej stanowi uznane samodzielne dobro osobiste, w przypadku którego przedmiotem ochrony prawnej jest sfera uczuciowa żyjącej osoby związana z kultem pamięci osoby najbliższej, tj. prawo do kultywowania pamięci osoby zmarłej. We wszystkich wypadkach ochrony uprawnień dotyczących różnych aspektów pochowania osoby bliskiej i pamięci o niej chodzi o jedno dobro osobiste, określane zbiorczo, które powstaje wraz ze śmiercią tej osoby i obejmuje prawo jej bliskich do kultywowania pamięci po niej oraz wspomnień o niej powstałych za jej życia. Powstaje dopiero w chwili śmierci osoby bliskiej, mimo że odnosi się do relacji i wspomnień (interakcji) danej osoby ze zmarłym za jego życia. Jeżeli uprawniony powołuje się na naruszenie sfery jego indywidualnych odczuć związanych z kultywowaniem pamięci o osobie zmarłej, przysługują mu roszczenia przewidziane w art. 24 § 1 i 2 kc oraz w art. 448 kc” – uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego – Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych z 22 października 2019 roku (I NSNZP 2/19 (numer 2236263)).

Jednocześnie Sąd Najwyższy wskazuje, że:

  • Prawo do spokojnego wypoczynku (urlopu) nie jest dobrem osobistym mieszczącym się w katalogu dóbr zawartym w art. 23 kc. Zachowanie się organizatora turystyki, prowadzące do »zmarnowania urlopu«, może jednak naruszać dobra osobiste przykładowo wymienione w tym przepisie” – wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z 24 marca 2011 roku (I CSK 372/10);

  • Prawo do niezakłóconego korzystania z energii elektrycznej nie jest dobrem osobistym” – wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z 7 grudnia 2011 roku (II CSK 160/11).

Naruszenie dóbr osobistych - w jaki sposób dochodzić roszczeń?

Ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem:

  • może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne;

  • w razie dokonanego naruszenia może także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności, żeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie;

  • na zasadach przewidzianych w kodeksie może również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny;

  • jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych.

W przypadku niemajątkowych środków ochrony konieczne jest wykazanie przed sądem:

  • że doszło do naruszenia dóbr osobistych lub wystąpiło takie zagrożenie;

  • że naruszenie/zagrożenie naruszenia było bezprawne.

Jednocześnie należy mieć na uwadze, że zgodnie ze stanowiskiem orzecznictwa: „Zgoda pokrzywdzonego wyłącza bezprawność zachowania się sprawcy naruszenia dobra osobistego […]. Jest aktem woli stanowiącym wyraz świadomości uprawnionego co do przysługującego mu prawa wypowiedzenia się oraz zamiaru zamanifestowania na zewnątrz skorzystania z tego prawa. Nie musi się wyrażać przez zachowania dosłowne, może być dorozumiana w tym również przez brak sprzeciwu. Jednakże o braku sprzeciwu wyrażającego zgodę można mówić tylko wtedy, gdy istniała okazja do swobodnego wyrażenia sprzeciwu, a mimo to uprawniony w tym zakresie jednoznacznie pozostał bezczynny” – wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z 12 grudnia 2006 roku (II CSK 280/06).