Ogłoszenie upadłości konsumenckiej przez osobę fizyczną, choć jest procedurą mającą na celu oddłużenie, rodzi istotne i daleko idące konsekwencje nie tylko w sferze majątkowej dłużnika, ale także w sferze prawa rodzinnego. Zrozumienie wzajemnych relacji między prawem upadłościowym a prawem rodzinnym jest kluczowe dla ochrony praw majątkowych i osobistych zarówno upadłego, jak i jego rodziny. Jakie są faktyczne skutki ogłoszenia upadłości w sferze wspólności majątkowej? Więcej na ten temat poniżej.
Wspólność majątkowa
Z chwilą zawarcia związku małżeńskiego pomiędzy małżonkami powstaje z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa). Wspólność majątkowa małżeńska obejmuje wszystkie przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich, tworząc majątek wspólny. Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.
W przypadku pozostawania przez małżonków we wspólności majątkowej do majątku wspólnego należą w szczególności:
pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków;
dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków;
środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków;
kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie w ZUS-ie;
środki zgromadzone na koncie ogólnoeuropejskiego indywidualnego produktu emerytalnego oraz na subkoncie ogólnoeuropejskiego indywidualnego produktu emerytalnego każdego z małżonków.
Upadłość – przesłanki jej ogłoszenia
Upadłość może być ogłoszona w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny, czyli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych.
Przepisy prawa upadłościowego wprowadzają domniemanie, zgodnie z którym przyjmuje się, że dłużnik utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych, jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza 3 miesiące.
Skutki ogłoszenia upadłości w sferze wspólności majątkowej
Ogłoszenia upadłości jednego z małżonków oznacza, że z tym dniem powstaje między małżonkami rozdzielność majątkowa. Jeżeli małżonkowie pozostawali w ustroju wspólności majątkowej, majątek wspólny małżonków wchodzi do masy upadłości, a jego podział jest niedopuszczalny. W tej sytuacji małżonek upadłego może dochodzić w postępowaniu upadłościowym należności z tytułu udziału w majątku wspólnym, zgłaszając tę wierzytelność syndykowi za pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego postępowanie sądowe.
Ustanowienie rozdzielności majątkowej przed ogłoszeniem upadłości
Zanim dojdzie do ogłoszenia upadłości, małżonkowie mogą próbować ustanowić rozdzielność samodzielnie. Może się to odbyć w następujący sposób:
poprzez zawarcie umowy u notariusza,
poprzez złożenie pozwu o ustanowienie rozdzielności majątkowej przez sąd,
poprzez orzeczenie rozwodu,
poprzez ubezwłasnowolnienie,
poprzez orzeczenie separacji.
Na wypadek takich sytuacji przewidziane zostały pewne obostrzenia, kiedy tego typu sytuacje będą w postępowaniu upadłościowym bezskuteczne.
Ustanowienie rozdzielności mocą orzeczenia sądowego a upadłość
Ustanowienie rozdzielności majątkowej na podstawie orzeczenia sądu w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości jest bezskuteczne w stosunku do masy upadłości. Wyjątek wystąpi w sytuacji, gdy pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej został złożony co najmniej na 2 lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.
W postępowaniu sądowym, kiedy na wniosek jednej ze stron sąd rozstrzyga o ustanowieniu rozdzielności majątkowej, można domagać się, aby nastąpiło to z datą wsteczną. Po ogłoszeniu upadłości nie można ustanowić rozdzielności majątkowej z datą wcześniejszą niż data ogłoszenia upadłości.
Przykład 1.
Pan Jan złożył pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej 12 listopada 2024 roku. Rozdzielność została ustanowiona z tą datą 17 czerwca 2025 roku. 15 lipca 2025 roku pan Jan złożył wniosek o ogłoszenie upadłości. Co w tej sytuacji? Rozdzielność należy uznać za bezskuteczną, ponieważ nie minęły 2 lata od zgłoszenia pozwu.
Ustanowienie rozdzielności z mocy prawa z uwagi na separację, rozwód, ubezwłasnowolnienie a upadłość
Jeśli rozdzielność majątkowa powstała z mocy prawa w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w wyniku rozwodu, separacji albo ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków, jest bezskuteczna w stosunku do masy upadłości, chyba że pozew lub wniosek w sprawie został złożony co najmniej 2 lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.
Przykład 2.
12 listopada 2025 roku uprawomocnił się wyrok orzekający rozwód pana Adama i pani Grażyny. Od tego dnia byli małżonkowie z mocy prawa znajdują się w ustroju rozdzielności majątkowej. Postępowanie o rozwód toczyło się od 2020 roku. W grudniu 2025 roku zgłoszony został wniosek o ogłoszenie upadłości pana Adama. Co w tej sytuacji z rozdzielnością majątkową małżonków ? Pani Grażyna może w drodze powództwa lub zarzutu żądać uznania rozdzielności majątkowej za skuteczną w stosunku do masy upadłości, jeżeli w chwili powstania rozdzielności majątkowej nie wiedziała o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości przez byłego męża, a powstanie rozdzielności majątkowej nie doprowadziło do pokrzywdzenia wierzycieli.
Ustanowienie rozdzielności u notariusza a upadłość
Ustawa Prawo upadłościowe w art. 126 ust. 1 stanowi, że ustanowienie rozdzielności majątkowej umową majątkową jest skuteczne w stosunku do masy upadłości tylko wtedy, gdy umowa zawarta została co najmniej 2 lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Dotyczy to też sytuacji, gdy umową majątkową ograniczono wspólność majątkową.
Przykład 3.
Pan Krzysztof i pani Renata są małżeństwem od 1996 roku. W 2006 roku, kiedy mężczyzna zaczął prowadzić działalność gospodarczą, zawarli u notariusza umowę o rozdzielności majątkowej i podział majątku. W 2025 roku pan Krzysztof złożył wniosek o ogłoszenie upadłości. Czy umowa o rozdzielności majątkowej w przypadku tych małżonków odniesie skutek? Z uwagi na to, że umowa o rozdzielności majątkowej została zawarta 19 lat przed zgłoszeniem wniosku o ogłoszenie upadłości, odniesie ona skutek.
Przykład 4.
Pan Łukasz i pani Edyta są małżeństwem od 2020 roku. Pani Edyta popadła w długi i konieczne będzie zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Małżonkowie zdecydowali się przed zgłoszeniem wniosku o ogłoszenie upadłości w listopadzie zawrzeć umowę u notariusza, a po niej złożyć wniosek do sądu o ogłoszenie upadłości kobiety. Czy to będzie skuteczne działanie? W tym wypadku zawarcie umowy o rozdzielność majątkową będzie bezskuteczne z uwagi na zbyt krótki okres między zawarciem umowy u notariusza a złożeniem wniosku o upadłość.
Wyłączenia majątku z masy upadłości
Ważne, aby wiedzieć, że do masy upadłości nie wchodzą przedmioty służące wyłącznie małżonkowi upadłego do prowadzenia działalności gospodarczej lub zawodowej, choćby były objęte majątkową wspólnością małżeńską, z wyjątkiem przedmiotów majątkowych nabytych do majątku wspólnego w ciągu 2 lat przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.
Upadłość a alimenty
Ogłoszenie upadłości nie oznacza umorzenia zaległych i bieżących alimentów. Wierzyciele alimentacyjni muszą zgłosić swoje wierzytelności, które zostaną uwzględnione na liście wierzytelności. Zgłoszenie wierzytelności pozwala osobie uprawnionej uczestniczyć w postępowaniu upadłościowym. Co ważne, wierzyciele, którym przysługują należności alimentacyjne, mogą wnosić pisma procesowe oraz dokumenty z pominięciem systemu teleinformatycznego obsługującego postępowanie sądowe dotyczące upadłości.
Jeśli chodzi o zobowiązania alimentacyjne bieżące ciążące na upadłym, przypadające za czas po ogłoszeniu upadłości, syndyk zaspokaja je w terminach ich płatności, do dnia sporządzenia ostatecznego planu podziału, każdorazowo dla każdego uprawnionego w kwocie nie wyższej niż minimalne wynagrodzenie za pracę. Pozostała część tych należności nie podlega zaspokojeniu z masy upadłości.
Na podstawie przepisów prawa upadłościowego syndyk może żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Powództwo takie wytacza syndyk w imieniu upadłego. W tej sytuacji znajdują zastosowanie te same zasady procesowe i przesłanki prawne jak w przypadku wystąpienia z takim żądaniem przez osobę zobowiązaną do alimentacji. Występowanie przez syndyka o zmianę orzeczenia lub umowy regulującej obowiązek alimentacyjny nastąpi, jeśli zajdzie sytuacja, w której dochodzi do nadużycia prawa do alimentów i należy zastosować regulację przewidzianą w art. 144 prawa upadłościowego służącą przeciwdziałaniu temu nadużyciu prawa w ochronie interesów wierzycieli.
Przykład 5.
Syndyk masy upadłości pani Jolanty wytoczył powództwo o obniżenie alimentów. Sąd odrzucił taki pozew, uzasadniając to tym, że tylko upadły może wystąpić z takim powództwem. Czy takie stanowisko sądu jest prawidłowe? Upadły może samodzielnie złożyć taki pozew o obniżenie lub uchylenie alimentów, ale nie pozbawia to syndyka takiego uprawnienia.
Przykład 6.
Pani Tamara w imieniu swojego małoletniego syna Tobiasza wystąpiła o podwyższenie alimentów. W pozwie zostało wskazane, że zobowiązany do alimentacji ojciec dziecka – pan Bogdan – ogłosił upadłość konsumencką. Sąd odrzucił taki pozew jako niedopuszczalny, powołując się na orzeczoną upadłość zobowiązanego do alimentów. Czy takie działanie jest zgodne z prawem? Fakt ogłoszenia upadłości nie pozbawia możliwości dochodzenia roszczeń alimentacyjnych czy ich podwyższenia. Decyzja o odrzuceniu pozwu powinna zostać zaskarżona.
Skutki ogłoszenia upadłości w sferze wspólności majątkowej – podsumowanie
Ogłoszenie upadłości ma drastyczny wpływ na małżeńskie stosunki majątkowe, gdyż prowadzi do automatycznej rozdzielności i włączenia całego majątku wspólnego do masy upadłości, a co za tym idzie – do jego likwidacji. Jednocześnie prawo upadłościowe ma na celu ochronę interesów uprawnionych do alimentów, wyłączając je spod umorzenia i dając im pierwszeństwo zaspokojenia.
