Dnia 7 sierpnia 2026 roku w życie weszła ustawa o osobach starszych i koordynacji opieki długoterminowej, która stanowi kluczowy krok w stronę uporządkowania polityki senioralnej w Polsce. Nowe przepisy mają wielowektorowy charakter, integrując rozproszone dotąd działania wspierające seniorów w różnych aspektach życia codziennego. Poniżej omawiamy najważniejsze założenia tych regulacji oraz ich wpływ na funkcjonowanie opieki długoterminowej.
Ustawa o osobach starszych i koordynacji opieki długoterminowej – wyzwania dla systemu opieki
Nowa ustawa z dnia 11 czerwca 2026 roku o osobach starszych i koordynacji opieki długoterminowej (Dz. U. poz. 986), zwana w dalszej części tekstu “ustawą”, reguluje
kwestie:
- monitorowania sytuacji osób starszych,
- koordynacji usług i świadczeń opieki długoterminowej,
- współpracy instytucjonalnej,
- dostępu do wsparcia mającego na celu zaspokojenie podstawowych codziennych potrzeb życiowych seniora.
Podstawowym założeniem ustawy jest utworzenie spójnej płaszczyzny prawnej odpowiadającej różnorodnym wyzwaniom starzejącego się społeczeństwa. Polega to m.in. na wzmocnieniu roli organu do spraw polityki senioralnej, który będzie realizować nowe zadania (analityczne, koordynacyjne i sprawozdawcze w skali kraju).
Jeżeli chodzi o szczegółowy zakres unormowany nowymi przepisami, to ustawa reguluje:
- zasady i sposób koordynacji: opieki długoterminowej, współpracy podmiotów wykonujących działalność leczniczą i jednostek organizacyjnych pomocy społecznej w zakresie opieki długoterminowej oraz monitorowania opieki długoterminowej;
- zadania i uprawnienia jednostek samorządu terytorialnego w obszarze wsparcia opiekunów nieformalnych;
- zakres współdziałania organów administracji publicznej dotyczącego opieki długoterminowej;
- zakres monitorowania sytuacji osób starszych i przedstawiania informacji o tej sytuacji oraz podmioty uczestniczące w realizacji tego zadania;
- zasady wsparcia seniorów przyznawanego w formie bonu senioralnego.
Ustawa zawiera ponadto definicje utworzone dla realizacji działań określonych w nowych przepisach. Oznacza to, że w rozumieniu ustawy:
- opieka długoterminowa – to system usług i świadczeń dla osób wymagających wsparcia w codziennym funkcjonowaniu lub w realizacji zaleceń terapeutycznych, ustalanych indywidualnie na podstawie kryteriów kwalifikacyjnych właściwych dla określonych usług i świadczeń, którego celem jest zmniejszenie utraty, utrzymanie lub poprawa sprawności i samodzielności oraz zwiększenie niezależności tych osób, zgodnie z ich potrzebami i z poszanowaniem ich godności, a także wsparcie opiekunów nieformalnych i osób bliskich,
- opieka nieformalna – to systematyczne wsparcie w codziennym funkcjonowaniu lub w realizacji zaleceń terapeutycznych, udzielane przez opiekuna nieformalnego na rzecz osoby wymagającej takiego wsparcia,
- opiekun nieformalny – to osoba sprawująca opiekę nieformalną, niepobierająca, z wyjątkiem rodziców zastępczych, wynagrodzenia z tytułu sprawowanej opieki, w tym osoba bliska, osoba sprawująca rodzinną pieczę zastępczą lub inna osoba niezobowiązana do wsparcia w związku z wykonywanym zawodem, lub opiekun faktyczny w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 roku o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2024 r. poz. 581, z późn. zm.),
- osoba bliska – to osoba bliska w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 6 listopada 2008 roku o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – w stosunku do osoby wymagającej wsparcia w codziennym funkcjonowaniu lub w realizacji zaleceń terapeutycznych,
- osoba niepełnosprawna – to osoba niepełnosprawna w rozumieniu art. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2026 r. poz. 884),
- osoba starsza – to osoba, która ukończyła 60. rok życia.
Opieka długoterminowa
Przed wejściem w życie ustawy regulacje w obszarze opieki długoterminowej były rozproszone i niespójne, wskutek czego generowały problemy w dostępności usług.
Nowa ustawa zmierza w stronę poprawy koordynacji systemu opieki długoterminowej oraz stworzenia ram prawnych w celu monitorowania oraz oceny jakości usług i świadczeń.
Ustawa nie zmienia zatem zasad przyznawania usług i świadczeń określonych w odrębnych ustawach, tworzy natomiast ramy prawne dla ich koordynacji, monitorowania i rozwoju, tak aby odpowiadały potrzebom starzejącego się społeczeństwa z rosnącą liczbą osób wymagających wsparcia.
Usługi i świadczenia opieki długoterminowej powinny być realizowane w sposób kompleksowy i skoordynowany, przy założeniu możliwości ich zapewnienia w środowisku zamieszkania osoby wymagającej wsparcia.
Zarówno osoba objęta opieką długoterminową, jak i jej opiekun nieformalny mają prawo do wyrażania oceny usług i świadczeń opieki długoterminowej, w szczególności dotyczącej ich dostępności, sposobu udzielania i adekwatności do potrzeb, oraz oceny jakości działań osób je wykonujących.
Jednostki samorządu terytorialnego prowadzą działania informacyjne i edukacyjne dotyczące opieki długoterminowej, mające na celu wsparcie opiekunów nieformalnych i osób bliskich, mogą również wspierać opiekunów nieformalnych przez:
- organizowanie szkoleń,
- prowadzenie spotkań edukacyjnych lub integracyjnych,
- tworzenie grup wsparcia i zapewnianie konsultacji psychologicznych,
- zapewnianie czasowego zastępstwa opiekuna nieformalnego w sprawowaniu opieki nieformalnej,
- organizowanie spotkań ze specjalistami w zakresie opieki długoterminowej.
Koordynacja zadań dotyczących opieki długoterminowej jest zadaniem własnym powiatu, realizowanym przez koordynatora, a więc odpowiednio: kierownika powiatowego centrum pomocy rodzinie, a w przypadku miasta na prawach powiatu – kierownika miejskiego ośrodka pomocy społecznej albo dyrektora centrum usług społecznych w przypadku przekształcenia miejskiego ośrodka pomocy społecznej działającego w mieście na prawach powiatu w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 roku o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych.
Monitorowanie sytuacji osób starszych w ramach nowej ustawy
Monitorowanie sytuacji osób starszych prowadzone jest przez organy administracji publicznej oraz inne państwowe jednostki organizacyjne.
Zakresem monitorowania sytuacji osób starszych obejmuje się:
- sytuację demograficzną oraz sytuację dochodową i warunki mieszkaniowe,
- aktywność zawodową oraz sytuację rodzinną i strukturę gospodarstw domowych,
- sytuację osób niepełnosprawnych,
- aktywność społeczną i obywatelską oraz aktywność edukacyjną i kulturalną, a także aktywność sportową i rekreacyjną,
- dostępność infrastruktury wymaganej do ww. aktywności,
- stan zdrowia,
- dostępność i poziom usług socjalnych,
- równe traktowanie i przeciwdziałanie dyskryminacji ze względu na wiek oraz realizację polityki senioralnej.
Bon senioralny
Ustawa wprowadza nowe rozwiązanie wsparcia w formie bonu senioralnego, co oznacza rozszerzenie dotychczasowych narzędzi polityki senioralnej.
Jak wynika z przepisów ustawy, bon senioralny jest formą wsparcia osoby, która ukończyła 65. rok życia, zwanej dalej „seniorem”, jako świadczenie w ramach Programu Bonu Senioralnego („Program”), ustanawianego w celu realizacji polityki senioralnej w zakresie rozwijania i zapewniania usług wsparcia tym osobom.
Program realizują gminy jako zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej.
Usługi wsparcia w ramach bonu senioralnego obejmują zaspokajanie podstawowych potrzeb życia codziennego seniora, w szczególności:
- pomoc w wykonywaniu codziennych czynności, takich jak ubieranie się, przygotowywanie posiłków, poruszanie się lub utrzymywanie porządku,
- opiekę higieniczno-pielęgnacyjną,
- wsparcie w korzystaniu ze świadczeń zdrowotnych,
- zapewnienie kontaktów z otoczeniem, w tym aktywizację intelektualną lub ruchową.
Zgodnie z art. 26 ust. 1 ustawy bon senioralny może być przyznany seniorowi:
- który ma niezaspokojone potrzeby w zakresie podstawowych czynności życia codziennego;
- który jest obywatelem polskim lub obywatelem UE, EOG albo Konfederacji Szwajcarskiej, lub obywatelem Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, o którym mowa w art. 10 ust. 1 lit. b, d–f umowy z dnia 24 stycznia 2020 roku o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej z Unii Europejskiej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (Dz. Urz. UE L 29 z 31.01.2020, str. 7);
- którego średni miesięczny dochód w rozumieniu art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 120, ze zm.) w ostatnich 3 miesiącach poprzedzających złożenie wniosku nie przekracza kwoty 3410 zł.
Kryterium dochodowe, o którym mowa w pkt 3, podlega corocznie waloryzacji wskaźnikiem określonym w art. 89 ust. 6 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, czyli wskaźnikiem waloryzacji świadczeń emerytalno-rentowych – w terminie od dnia 1 marca danego roku.
Organ do spraw polityki senioralnej ogłasza zwaloryzowane kryterium dochodowe, w drodze obwieszczenia, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” w terminie do końca lutego.
Bon senioralny przysługuje, jeżeli senior ma miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres, w którym korzysta z bonu senioralnego, oraz w tym okresie spełnia warunki ustawowe do uzyskania bonu.
Gminą właściwą do przyznania bonu senioralnego jest gmina właściwa dla miejsca zamieszkania seniora.
Bon senioralny nie przysługuje seniorowi:
- w przypadku gdy na seniora jest ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 roku o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2024 r. poz. 246);
- korzystającemu:
- ze świadczenia wspierającego określonego w ustawie z dnia 7 lipca 2023 roku o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2026 r. poz. 873) lub
- ze specjalistycznych usług opiekuńczych w ośrodkach wsparcia, o których mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej, lub
- z usług opiekuńczych albo asystencji osobistej dofinansowanych z programów rządowych lub programów resortowych, lub
- z całodobowej opieki świadczonej w domu pomocy społecznej określonej w ustawie z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej, lub
- z całodobowej opieki stacjonarnej świadczonej w zakładzie opiekuńczo-leczniczym lub zakładzie pielęgnacyjno-opiekuńczym, lub
- z całodobowej opieki świadczonej osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku, o której mowa w art. 67–69 ustawy z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej, lub
- z całodobowej opieki świadczonej przez podmiot inny niż wskazany w lit. d–f, lub
- z instytucjonalnej opieki dziennej.
Jednocześnie bon senioralny może być przyznany seniorowi, jeżeli korzystanie z usług lub opieki wskazanych wyżej w pkt 2 ma charakter doraźny i jednorazowo trwa nie dłużej niż 14 dni.
Przepisy o osobach starszych i koordynacji opieki długoterminowej – co przewiduje nowa ustawa? Podsumowanie
Zasadniczym założeniem nowej ustawy o osobach starszych i koordynacji opieki długoterminowej jest utworzenie spójnej płaszczyzny prawnej odpowiadającej różnorodnym wyzwaniom starzejącego się społeczeństwa. Nowe przepisy ukierunkowane są na poprawę koordynacji systemu opieki długoterminowej oraz stworzenie ram prawnych w celu monitorowania i oceny jakości usług i świadczeń. Monitorowanie sytuacji osób starszych prowadzone jest przez organy administracji publicznej oraz inne państwowe jednostki organizacyjne. Ponadto wskazana ustawa wprowadza rodzaj wsparcia dla seniorów w formie bonu senioralnego.
