Dowód osobisty to kluczowy dokument, który pozwala potwierdzić tożsamość i jest niezbędny w wielu sytuacjach urzędowych oraz prywatnych. Niestety, jego zagubienie lub kradzież to poważny problem. Dlatego utrata dowodu osobistego wymaga podjęcia natychmiastowych działań w celu ochrony swoich danych osobowych. Jakie kroki należy podjąć i jakie konsekwencje niesie za sobą nieuprawnione wykorzystanie dokumentu przez osoby trzecie?
Do czego służy dowód osobisty?
Dowód osobisty jest dokumentem, który zawiera szereg danych wrażliwych na temat jego właściciela. Mowa tu oczywiście nie tylko o imieniu i nazwisku konkretnej osoby, lecz także numerze PESEL, dacie i miejscu urodzenia, a także numerze i serii dokumentu. Dane te pozwalają zarówno na załatwienie spraw administracyjnych i sądowych, jak i na skuteczne zawarcie każdej umowy, w tym umowy kredytowej lub pożyczkowej. Dowód osobisty jest dokumentem potwierdzającym tożsamość danej osoby i może obecnie występować w dwóch formach:
- tradycyjnej jako plastikowa karta zapisana danymi z obu stron;
- elektronicznej, która znajduje się w aplikacji mObywatel, a którą nie możemy się skutecznie posługiwać poza granicami Polski.
Zgodnie z treścią art. 4 Ustawy z dnia 6 sierpnia 2010 roku o dowodach osobistych dowód osobisty jest dokumentem stwierdzającym tożsamość i obywatelstwo polskie osoby na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz innych państw członkowskich Unii Europejskiej, państw Europejskiego Obszaru Gospodarczego nienależących do Unii Europejskiej oraz państw niebędących stronami umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, których obywatele mogą korzystać ze swobody przepływu osób na podstawie umów zawartych przez te państwa ze Wspólnotą Europejską i jej państwami członkowskimi oraz na podstawie jednostronnych decyzji innych państw, uznających ten dokument za wystarczający do przekraczania ich granic. Dowód osobisty uprawnia do przekraczania granic państw, o których mowa powyżej.
Utrata i kradzież dowodu osobistego
Dowód osobisty, jak każdy inny dokument, może być przez przypadek zgubiony lub skradziony. Konsekwencje takiego zdarzenia mogą być bardzo dotkliwe dla właściciela tego dokumentu. Dane z dowodu mogą bowiem posłużyć do zaciągnięcia pożyczki w tzw. parabankach, wyrobienia fałszywych dokumentów (np. paszportu), a także do uzyskania prawa do darmowych świadczeń opieki zdrowotnej w ramach NFZ. W przypadku zaginięcia dowodu osobistego z jakiejkolwiek przyczyny należy niezwłocznie powiadomić o całym zdarzeniu urząd gminy właściwy dla miejsca zamieszkania danej osoby. Jeśli wiemy, że dowód został nam skradziony, sprawa musi zostać zgłoszona jak najszybciej na policję. W tym przypadku nie ma już obowiązku zgłaszania kradzieży w urzędzie gminy.
Zgłoszenie utraty dowodu osobistego dotyczy także uszkodzenia tego dokumentu. Właściciel ma do dyspozycji kilka form zgłoszenia:
- elektroniczną, która wymaga jednak posiadania aktywnego profilu zaufanego;
- osobistą, która wymaga przygotowania i dostarczenia do właściwego urzędu gminy formularza zgłoszenia utraty lub uszkodzenia dowodu osobistego;
- zagraniczną, gdy do utraty lub uszkodzenia dowodu dojdzie poza granicami Polski. W takim przypadku sprawę należy załatwić osobiście lub listownie w najbliższym konsulacie RP.
Zgłoszenie utraty, kradzieży lub uszkodzenia dowodu osobistego jest bezpłatne. Dowód zostaje unieważniony już w dniu zgłoszenia, co ma istotne znaczenie, jeśli chodzi o zabezpieczenie jego właściciela. Podobnie jest w przypadku zgłoszeń kradzieży, które powinny być dokonywane na policji. W chwili dokonywania zgłoszenia właściciel utraconego lub uszkodzonego dowodu otrzymuje zaświadczenie, które jest ważne do dnia uzyskania nowego dokumentu, nie dłużej jednak niż 2 miesiące, licząc od dnia jego wystawienia. Osoba, która utraciła lub zniszczyła swój dowód, musi więc pamiętać o jak najszybszym złożeniu wniosku o wyrobienie nowego dokumentu.
Jeśli chodzi o skutki utraty plastikowego dowodu osobistego na dokument, który występuje w wersji elektronicznej, to takowe nie występują. Dowody materialne posiadają bowiem inne oznaczenie numeryczne niż te, z których korzystamy w ramach aplikacji mObywatel. Oba dowody posiadają również inne daty ważności. Jeśli więc dana osoba utraci lub zniszczy swój dowód w wersji plastikowej, nie musi nic robić z dowodem w wersji elektronicznej.
Kserowanie i udostępnianie dowodu osobistego
Dowód osobisty powinien być okazywany na żądanie uprawnionych do tego organów, np. podczas kontroli policyjnej lub załatwiania spraw w urzędzie, przed notariuszem lub w sądzie. W żadnym wypadku właściciel nie powinien zastawiać swojego dokumentu lub pozwalać na jego kserowanie albo skanowanie. Taka praktyka jest niestety często spotykana w bankach, parabankach i dostawcach usług multimedialnych. Jeśli zgodzimy się na taką praktykę, ryzykujemy utratę danych z naszego dokumentu. Sytuacja jest podobna do tej, w której dochodzi do kradzieży dowodu osobistego. Co ciekawe, nie każdy wie, że żądanie pozostawienia dowodu może być uznane za popełnienie przestępstwa. Stanowi o tym art. 79 ustawy o dowodach osobistych, zgodnie z którym, kto uchyla się od obowiązku posiadania lub wymiany dowodu osobistego, zatrzymuje bez podstawy prawnej cudzy dowód osobisty, nie zwraca dowodu osobistego w razie utraty obywatelstwa polskiego, podlega karze ograniczenia wolności albo karze grzywny.
W przypadku, gdy bank, parabank lub inna instytucja żądająca pozostawienia dowodu lub jego kserokopii odmawia nam wykonania usługi, jeśli odmówimy realizacji takiego żądania, zainteresowana osoba może zgłosić sprawę do odpowiednich urzędów, a nawet do organów ścigania (na policję lub do prokuratury). Przed dokonaniem zgłoszenia warto poinformować usługodawcę o tym, że żądanie pozostawienia dowodu lub udostępnienia jego kserokopii albo skanu jest działaniem sprzecznym z prawem i może wiązać się z odpowiedzialnością karną sprawcy. Do załatwienia usługi powinno wystarczyć podanie imienia i nazwiska danej osoby, jej adresu zamieszkania i numeru PESEL. W razie potrzeby dowód osobisty można okazać celem potwierdzenia prawdziwości przekazywanych danych.
Kserowanie i udostępnianie dowodu osobistego ma miejsce również w zakładach pracy, szczególnie gdy dana osoba nawiązuje po raz pierwszy stosunek pracy lub podpisuje umowę cywilnoprawną. Podobnie jak w poprzednich przypadkach pracodawca nie ma prawa żądać od zatrudnionego pozostawienia dowodu osobistego albo jego kserokopii lub skanu. Może natomiast poprosić o okazanie dokumentu i przekazanie mu danych, które musi wpisać do umowy. Ksero dowodu osobistego nie jest wymagane do zawarcia żadnej umowy, nie powinno stanowić załącznika do niej i nie może być przechowywane w aktach pracowniczych, nawet jeśli będą one zabezpieczone w najlepszy możliwy sposób.
Wśród instytucji, które mają prawo do kopiowania dowodów osobistych, wskazać należy notariuszy, kantory, firmy ubezpieczeniowe oraz banki, ale tylko w zakresie stosowania przez nie środków bezpieczeństwa finansowego w ramach ustawy o przeciwdziałaniu praniu brudnych pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.
Zastrzeżenie numeru PESEL a utrata dowodu osobistego
Niezależnie od tego, w jakich okolicznościach dojdzie do utraty dokumentu tożsamości, dobrym pomysłem jest zastrzeżenie numeru PESEL. Jeśli bowiem ktoś ukradnie nasz dowód osobisty i będzie chciał zaciągnąć na nasz koszt jakiekolwiek zobowiązanie, to prawowity właściciel nie będzie musiał martwić się jego wykonaniem, o ile wcześniej zastrzegł swój numer PESEL. W przypadku, gdy dojdzie do rzeczywistego zawarcia umowy na cudze dane osobowe (np. wskutek kradzieży dowodu), właściciel skradzionego dokumentu nie jest odpowiedzialny za spłatę żadnego zobowiązania o charakterze pieniężnym, jeśli miał w tym momencie zastrzeżony numer PESEL. Jeśli zastrzeżenie nie zostało dokonane, sprawa będzie dużo trudniejsza i najprawdopodobniej skończy się w sądzie. Parabanki nie przywiązują zbyt dużej uwagi do poprawnej weryfikacji danych osoby, która ubiega się o pożyczkę. W praktyce oznacza to, że utrata dowodu wiąże się z ryzykiem zaciągnięcia długu przez oszusta na nasze konto. Jeśli w chwili zawierania umowy PESEL nie był zastrzeżony, ofiara będzie miała utrudnione zadanie, aby uniknąć odpowiedzialności za zaciągnięte zobowiązanie. Nierzadko spotyka się przypadki spraw, w których niewinna osoba musi spłacić cały dług, choć nigdy go nie zaciągała.
Zastrzeżenie numeru PESEL jest darmowe i można go dokonać w każdej chwili poprzez aplikację mObywatel. Można je także w każdej chwili wycofać, np. gdy chcemy zaciągnąć kredyt lub pożyczkę, a następnie ponownie je aktywować.
Podsumowanie
Utrata lub zniszczenie dowodu osobistego z jakiejkolwiek przyczyny powinno być niezwłocznie zgłoszone do właściwego urzędu gminy albo na policję. Zabezpieczy to właściciela dokumentu przed ewentualną odpowiedzialnością, gdy dowód posłuży do popełnienia przestępstwa innej osobie. Niezależnie od tego zawsze warto zastrzec PESEL, co będzie pomocne, gdy na skutek utraconego dowodu ktoś posłuży się naszymi danymi do zaciągnięcia pożyczki lub kredytu. Co do zasady dowody osobiste nie powinny być kserowane, skanowane ani pozostawiane pod zastaw. Istnieją jednak organy i instytucje uprawnione do kopiowania takich dokumentów, jeśli ma to związek z przeciwdziałaniem praniu brudnych pieniędzy.
