Umowa ubezpieczenia to z punktu widzenia prawa tzw. umowa losowa. Płacąc regularnie składki, zabezpieczamy się przed finansowymi skutkami nieprzewidzianych zdarzeń, podczas gdy zakład ubezpieczeń przejmuje na siebie to ryzyko. Kiedy jednak dojdzie do wypadku objętego polisą, proces likwidacji szkody nie zawsze przebiega po naszej myśli. Towarzystwa ubezpieczeniowe skrupulatnie weryfikują zasadność roszczeń, co nierzadko prowadzi do zaniżenia kwoty świadczenia lub całkowitej odmowy jego wypłaty. Stąd też w sądach jest tak wiele spraw, w których ubezpieczyciele są stroną pozwaną. Trzeba przy tym pamiętać, że jak niemal przy każdym roszczeniu cywilnym, tak i w tym wypadku, żądanie wypłacenia odszkodowania lub zadośćuczynienia może się przedawnić. Są jednak zdarzenia, które przerywają bieg przedawnienia, a jednym z nich jest zgłoszenie ubezpieczycielowi szkody. Jak to dokładnie wygląda? O tym poniżej.
Zasady przerywania biegu przedawnienia
Instytucja przedawnienia pełni istotną funkcję stabilizującą stosunki cywilnoprawne. Z jednej strony chroni dłużnika przed dochodzeniem roszczeń po upływie długiego czasu i nie pozwala dożywotnio utrzymywać go w niepewności co do istnienia długu, z drugiej zaś mobilizuje wierzyciela do inicjowania działań w celu realizacji przysługujących mu praw.
Zgodnie z podstawową regulacją prawa cywilnego zawartą w art. 123 Kodeksu cywilnego bieg przedawnienia ulega przerwaniu jedynie w wyniku określonych czynności wskazanych w ustawie. Chodzi przede wszystkim o:
- czynności podejmowane przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju bądź egzekwowania roszczeń, oraz
- uznanie roszczenia przez dłużnika.
Wspomniany przepis zakłada, że przerwanie biegu przedawnienia następuje w wyniku działań wierzyciela skierowanych bezpośrednio wobec dłużnika lub właściwego sądu bądź organu. Z tego względu nie każda czynność podejmowana przez wierzyciela w związku z dochodzeniem roszczenia wywołuje taki skutek. W szczególności samo wezwanie do zapłaty lub prowadzenie negocjacji z dłużnikiem co do zasady nie prowadzi do przerwania biegu przedawnienia.
W praktyce oznacza to, że wierzyciel, który chce zabezpieczyć swoje roszczenie przed przedawnieniem, powinien podjąć czynności o charakterze formalnym, najczęściej poprzez wniesienie pozwu lub złożenie innego środka przewidzianego w przepisach proceduralnych (np. wniosek o egzekucje).
W odniesieniu do roszczeń wynikających ze stosunków ubezpieczeniowych ustawodawca wprowadził rozwiązanie szczególne. Przepisy art. 819 kc przewidują bowiem, że samo zgłoszenie ubezpieczycielowi szkody (tj. roszczenia o wypłatę odszkodowania lub zadośćuczynienia) może wywołać skutek w postaci przerwania biegu przedawnienia. Rozwiązanie to stanowi istotne odstępstwo od ogólnych zasad przewidzianych w przepisach kc.
Roszczenia z umowy ubezpieczenia a bieg przedawnienia
Kwestia przedawnienia roszczeń z tytułu umowy ubezpieczenia została uregulowana w § 1 art. 819 kc. Zgodnie z nim roszczenia te przedawniają się z upływem 3 lat. Nie ma tutaj znaczenia, czy umowa została zawarta między przedsiębiorcami, czy też między przedsiębiorcą i konsumentem. Termin ten jest jednakowy dla wszystkich. W praktyce ma to znaczenie głównie dla roszczeń ubezpieczającego i ubezpieczonego będących osobami fizycznymi, gdyż zasady ogólne dają im 6 lat na wyjście z żądaniem. Zatem w tym wypadku czas na to został skrócony aż dwukrotnie.
Termin przedawnienia zaczyna biec od momentu, w którym roszczenie staje się wymagalne. W przypadku świadczenia z ubezpieczenia będzie to dzień, w którym ubezpieczyciel powinien je wypłacić zgodnie z przepisami. Natomiast w przypadku roszczenia o zapłatę składki termin ten rozpoczyna się w dniu, w którym składka powinna zostać zapłacona.
Ubezpieczenie OC – obowiązują jeszcze inne zasady
Nieco inne zasady obowiązują w przypadku roszczeń poszkodowanego wobec ubezpieczyciela z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Tutaj termin przedawnienia jest taki sam jak termin przedawnienia roszczenia odszkodowawczego wobec sprawcy szkody. Jeżeli szkoda wynika z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, zastosowanie mają przepisy regulujące dany stosunek prawny. Jeżeli natomiast szkoda jest skutkiem czynu niedozwolonego, termin przedawnienia określają przepisy dotyczące odpowiedzialności deliktowej (art. 4421 § 1 kc – termin nie może być dłuższy niż 10 lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę). W takim przypadku termin przedawnienia rozpoczyna się od momentu, gdy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie odpowiedzialnej za jej naprawienie. Nie ma przy tym znaczenia, czy w tym samym czasie poszkodowany wiedział, że sprawca miał ubezpieczenie oraz kto był jego ubezpieczycielem.
Takie rozwiązanie ma na celu przede wszystkim ochronę poszkodowanego. Dzięki temu jego roszczenie wobec ubezpieczyciela nie przedawni się wcześniej niż roszczenie wobec sprawcy szkody. W efekcie zachowana zostaje funkcja ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, które ma zapewnić realną możliwość uzyskania odszkodowania za wyrządzoną szkodę.
Zgłoszenie ubezpieczycielowi szkody przerywa bieg przedawnienia
Co do zasady bieg przedawnienia przerywa każda czynność podejmowana przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju bądź egzekwowania roszczeń, a także uznanie roszczenia przez dłużnika. W sprawach z zakresu ubezpieczeń reguła ta została rozszerzona przez art. 819 § 4 kc. Zgodnie z tym przepisem bieg przedawnienia roszczenia o świadczenie od ubezpieczyciela przerywa się także przez zgłoszenie ubezpieczycielowi tego roszczenia lub przez zgłoszenie zdarzenia objętego ubezpieczeniem. Bieg przedawnienia rozpoczyna się na nowo od dnia, w którym zgłaszający roszczenie lub zdarzenie otrzymał na piśmie oświadczenie ubezpieczyciela o przyznaniu lub odmowie świadczenia.
Rozwiązanie to znacząco upraszcza sytuację osoby dochodzącej świadczenia. W praktyce wystarczające jest bowiem zainicjowanie postępowania likwidacyjnego poprzez zgłoszenie szkody lub roszczenia zakładowi ubezpieczeń. Czynność taka wywołuje skutek prawny w postaci przerwania biegu przedawnienia, mimo że nie jest dokonywana przed sądem ani innym organem rozpoznającym sprawy.
W konsekwencji ustawodawca uznał, że już samo podjęcie przez poszkodowanego działań zmierzających do uzyskania świadczenia od ubezpieczyciela powinno być traktowane w sposób zbliżony do czynności procesowych podejmowanych przed sądem.
Przykład 1.
10 lutego 2023 roku nad miastem przeszła gwałtowna wichura, która zerwała część dachu i zalała dom pani Anny. Zdarzenie było ewidentne. Z powodu licznych problemów życiowych kobieta zwlekała z formalnościami i zgłosiła szkodę do swojego ubezpieczyciela dopiero 20 stycznia 2026 roku – na zaledwie kilka tygodni przed upływem standardowego 3-letniego terminu przedawnienia roszczeń. Czy roszczenie pani Anny przedawniło się 10 lutego 2026 roku z uwagi na to, że ubezpieczyciel w tym czasie wciąż prowadził postępowanie i analizował dokumenty? Nie. Samo wysłanie zgłoszenia szkody 20 stycznia 2026 roku skutecznie przerwało bieg przedawnienia. Czas trwania postępowania likwidacyjnego nie wlicza się do terminu na ewentualne wniesienie pozwu do sądu. Nowy, 3-letni termin zacznie biec od początku dopiero w dniu, w którym pani Anna otrzyma na piśmie oficjalną decyzję od zakładu ubezpieczeń (np. jeśli decyzja nadejdzie w połowie marca 2026 roku, to nowy termin upłynie w marcu 2029 roku).
Zasada ta obejmuje wszystkie rodzaje roszczeń
Co istotne, wspomniany już przepis art. 819 § 4 kc nie odnosi się jedynie do 3-letniego terminu określonego w § 1 art. 819 kc, ale również do roszczeń wymienionych w § 3, tj. roszczeń poszkodowanego do ubezpieczyciela o odszkodowanie lub zadośćuczynienie za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym. Potwierdził to niedawny wyrok Sądu Najwyższego z 2 października 2025 roku (sygn. akt: II CNPP 6/23). Sąd stwierdził, że nie każda czynność wierzyciela podjęta w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia powoduje przerwanie biegu przedawnienia. Czynność taka powinna być podjęta przed właściwym organem (zasada legalizmu). Przerwanie biegu przedawnienia następuje w wyniku aktywności uprawnionego w stosunku do zobowiązanego, a bieg przedawnienia przerywają określone czynności podjęte przez wierzyciela wobec dłużnika. W okresie przedawnienia uprawniony powinien przedsięwziąć stosowne czynności dla zachowania i zaspokojenia swojego roszczenia, a ustawodawca premiuje zachowania zmierzające w tym kierunku przerwą biegu przedawnienia. Wezwanie dłużnika do zapłaty nie powoduje przerwania biegu przedawnienia.
Wyjątkowo, zgodnie z art. 819 § 4 kc, bieg przedawnienia roszczenia o świadczenie ubezpieczyciela przerywa się także przez zgłoszenie ubezpieczycielowi tego roszczenia lub przez zgłoszenie zdarzenia objętego ubezpieczeniem. W takim przypadku bieg przedawnienia rozpoczyna się na nowo od dnia, w którym zgłaszający roszczenie lub zdarzenie otrzymał na piśmie oświadczenie ubezpieczyciela o przyznaniu lub odmowie świadczenia. Artykuł 819 § 4 kc rozszerza zatem w stosunku do art. 123 § 1 kc zakres czynności skutkujących przerwaniem biegu przedawnienia i obejmuje nim zgłoszenie ubezpieczycielowi roszczenia oraz zgłoszenie zdarzenia objętego ubezpieczeniem. Podyktowane jest to potrzebą ochrony słabszej strony, pokrzywdzonej zdarzeniem spowodowanym przez sprawcę objętego ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej. Usytuowanie przepisu określającego szczególną przyczynę przerwy biegu przedawnienia roszczenia kierowanego do zakładu ubezpieczeń po kompleksie przepisów normujących termin przedawnienia takich roszczeń (art. 819 § 1-3 kc) wskazuje na to, że zawarte w nim postanowienie odnosi się do biegu wszystkich terminów określonych w tym przepisie, a nie tylko do terminu ogólnego z art. 819 § 1 kc.
W ocenie Sądu Najwyższego art. 819 § 4 kc ma zastosowanie do wszystkich roszczeń określonych w art. 819 kc, w tym także do roszczeń wymienionych w paragrafie 3, tj. roszczeń poszkodowanego do ubezpieczyciela o odszkodowanie lub zadośćuczynienie za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym lub wynikłą z niewykonania bądź nienależytego wykonania zobowiązania, za które odpowiada sprawca objęty ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej.
Początek nowego biegu przedawnienia
Szczególny charakter omawianej regulacji widoczny jest również w sposobie ustalania momentu rozpoczęcia nowego biegu przedawnienia. W przypadku zgłoszenia ubezpieczycielowi szkody termin przedawnienia zaczyna biec na nowo dopiero od chwili, w której zgłaszający otrzyma pisemne stanowisko zakładu ubezpieczeń (zarówno pozytywne, jak i negatywne).
Zatem chodzi o sytuację, w której ubezpieczyciel przyznaje świadczenie albo odmawia jego wypłaty. Dopiero od tego momentu rozpoczyna się ponowny bieg terminu przedawnienia. Rozwiązanie to uwzględnia charakter postępowania likwidacyjnego, które często trwa dłuższy czas i obejmuje ustalanie okoliczności zdarzenia oraz zakresu szkody.
W praktyce oznacza to, że okres prowadzenia postępowania likwidacyjnego nie jest wliczany do biegu terminu przedawnienia. Poszkodowany nie musi więc w tym czasie podejmować dodatkowych czynności procesowych w celu zabezpieczenia swojego roszczenia (np. „sztucznie” składać pozew do sądu, byleby tylko zachować 3-letni termin na wysunięcie roszczenia).
Zgłoszenie ubezpieczycielowi szkody – znaczenie praktyczne
W praktyce omawiany art. 819 kc oraz cytowany wyrok SN ma duże znaczenie dla osób poszkodowanych dochodzących świadczeń z ubezpieczenia. Zgłoszenie ubezpieczycielowi szkody nie tylko powoduje bowiem wszczęcie postępowania likwidacyjnego, ale także zabezpiecza prawo do roszczenia przed upływem terminu przedawnienia.
Dzięki temu osoba uprawniona do wypłaty z ubezpieczenia może skoncentrować się na zgromadzeniu dokumentacji oraz wyjaśnieniu okoliczności zdarzenia, bez konieczności natychmiastowego kierowania sprawy do sądu. W wielu przypadkach pozwala to na polubowne zakończenie sporu już na etapie postępowania likwidacyjnego, gdyż ubezpieczyciel nie może liczyć, że przedłużanie tego postępowania doprowadzi do przedawnienia roszczeń.
