21 grudnia 2025 roku weszły w życie zmiany w przepisach wykonawczych dotyczących chorób zawodowych. W ramach powyższych modyfikacji, które wynikają z konieczności wdrożenia postanowień prawa unijnego, uzupełniono wykaz chorób zawodowych o nowe jednostki chorobowe, dokonano także kilku innych korekt. Jakie są szczegółowe rozwiązania w tym zakresie — wyjaśniamy w artykule.
Choroba zawodowa — czym jest w świetle obowiązujących przepisów?
Na wstępie warto przypomnieć, co oznacza pojęcie „choroba zawodowa” w świetle obowiązujących regulacji prawnych.
Zgodnie z art. 4 Ustawy z dnia 30 października 2002 roku o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych („ustawa wypadkowa”) za chorobę zawodową uważa się chorobę określoną w art. 235(1) Kodeksu pracy.
„Za chorobę zawodową uważa się chorobę, wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy”.
Wykaz chorób zawodowych został określony w załączniku do Rozporządzenia Rady Ministrów (RM) z dnia 30 czerwca 2009 roku w sprawie chorób zawodowych, zwanego dalej „rozporządzeniem podstawowym”.
Świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego przysługujące z tytułu stwierdzenia choroby zawodowej
Ustawa wypadkowa przewiduje — w przypadku stwierdzenia choroby zawodowej — określone świadczenia należne osobie ubezpieczonej.
Oznacza to, że z tytułu choroby zawodowej przysługują m.in. następujące świadczenia:
- zasiłek chorobowy – dla ubezpieczonego, którego niezdolność do pracy spowodowana została chorobą zawodową;
- świadczenie rehabilitacyjne – dla ubezpieczonego, który po wyczerpaniu zasiłku chorobowego jest nadal niezdolny do pracy, a dalsze leczenie lub rehabilitacja lecznicza rokują odzyskanie zdolności do pracy;
- zasiłek wyrównawczy – dla ubezpieczonego będącego pracownikiem, którego wynagrodzenie uległo obniżeniu wskutek stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu;
- jednorazowe odszkodowanie – dla ubezpieczonego, który doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu;
- renta z tytułu niezdolności do pracy – dla ubezpieczonego, który stał się niezdolny do pracy wskutek choroby zawodowej;
- renta szkoleniowa – dla ubezpieczonego, w stosunku do którego orzeczono celowość przekwalifikowania zawodowego ze względu na niezdolność do pracy w dotychczasowym zawodzie spowodowaną chorobą zawodową.
Nowy wykaz chorób zawodowych – podstawa prawna i charakterystyka zmian
Zmiany do rozporządzenia podstawowego zostały zawarte w Rozporządzeniu RM z dnia 12 listopada 2025 roku zmieniającym rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych, zwanym dalej „nowelizacją”.
Zasadniczym celem nowelizacji było wdrożenie w ramach krajowego porządku prawnego postanowień Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2668 z dnia 22 listopada 2023 roku w sprawie zmiany dyrektywy 2009/148/WE w sprawie ochrony pracowników przed ryzykiem związanym z narażeniem na działanie azbestu w miejscu pracy (Dz. Urz. UE L 2023/2668 z 30.11.2023), określanej dalej jako „dyrektywa 2023/2668”.
W tym przypadku chodziło o uwzględnienie w wykazie chorób zawodowych nowych jednostek chorobowych, zwłaszcza w grupie nowotworów złośliwych powstałych wskutek narażenia na działanie azbestu w środowisku pracy.
Nowe jednostki chorobowe w wykazie chorób zawodowych
W załączniku do rozporządzenia podstawowego Wykaz chorób zawodowych wraz z okresem, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej, pomimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu zawodowym dodano nowe choroby zawodowe, którymi są:
- rak jajnika – okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej, pomimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu zawodowym ustala się indywidualnie w zależności od okresu latencji nowotworu;
- nowotwór przewodu pokarmowego – okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej, pomimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu zawodowym ustala się indywidualnie w zależności od okresu latencji nowotworu.
W uzasadnieniu nowelizacji podkreślono, że azbest jest wysoce niebezpiecznym czynnikiem rakotwórczym, który w dalszym ciągu wywiera wpływ w różnych sektorach gospodarki, takich jak renowacja budynków, górnictwo i przemysł wydobywczy, gospodarowanie odpadami i pożarnictwo, gdzie występuje wysokie ryzyko narażenia pracowników na jego działanie.
W tym kontekście kobiety są szczególnie zagrożone niektórymi rodzajami narażenia na działanie azbestu, w tym narażeniem wtórnym, a więc narażeniem osób niepracujących z azbestem, na włókna azbestowe przenoszone przez osoby, które pracowały z azbestem.
W związku z tym uznanie raka jajnika za chorobę zawodową uwzględnia różnice między płciami w narażeniu na działanie azbestu i powikłaniach zdrowotnych wynikających z takiego narażenia — wskazano w uzasadnieniu do nowelizacji.
W odniesieniu do wymienionej choroby zawodowej okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej pomimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu zawodowym – to 1 rok.
Korekty w zakresie chorób zawodowych zawartych w wykazie
Skorygowano zapis w liczbie porządkowej 5 załącznika do rozporządzenia podstawowego dotyczący przewlekłego obturacyjnego zapalenia oskrzeli.
Aktualny opis ww. choroby zawodowej jest następujący: „Przewlekłe obturacyjne zapalenie oskrzeli, które spowodowało trwałe upośledzenie sprawności wentylacyjnej płuc ze stosunkiem procentowym natężonej objętości wydechowej pierwszosekundowej (FEV1) do pojemności życiowej (VC) wynoszącym poniżej 0,7 po leku rozszerzającym oskrzela”.
Przed nowelizacją pojemność życiowa (VC), o której wyżej była mowa, wynosiła 0,7.
Okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej w tym przypadku, pomimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu zawodowym, pozostał bez zmian i wynosi 1 rok.
W ramach nowelizacji zmieniono również opis choroby zawodowej w liczbie porządkowej 21 załącznika do rozporządzenia podstawowego, czyli choroby dotyczącej trwałego odbiorczego ubytku słuchu.
Dotychczasowy opis tej choroby zawodowej zakładał, że trwały odbiorczy ubytek słuchu typu ślimakowego lub czuciowo-nerwowego spowodowany hałasem ma charakter obustronny.
W przypadku omawianej choroby okres, w którym wystąpienie udokumentowanych objawów chorobowych upoważnia do rozpoznania choroby zawodowej, pomimo wcześniejszego zakończenia pracy w narażeniu zawodowym, nie uległ zmianie w porównaniu z poprzednim stanem prawnym i wynosi 2 lata.
Zmiana w zakresie jednostek orzeczniczych I stopnia
Oprócz przedstawionych do tej pory modyfikacji w rozporządzeniu podstawowym dokonano korekty technicznej w kwestii aktualnego nazewnictwa jednostek orzeczniczych I stopnia.
W tym miejscu należy przypomnieć, że jednostkami orzeczniczymi I stopnia w zakresie wszystkich chorób zawodowych są:
- poradnie chorób zawodowych wojewódzkich ośrodków medycyny pracy,
- kliniki i poradnie chorób zawodowych uniwersytetów medycznych (akademii medycznych).
Za pośrednictwem nowelizacji użyte w pkt 2 wyrazy „uniwersytetów medycznych (akademii medycznych)” zastąpiono wyrazami „uczelni medycznych”.
Wykaz chorób zawodowych. Podsumowanie
Podstawowym celem zmian w przepisach w sprawie chorób zawodowych było wdrożenie w krajowych regulacjach postanowień dyrektywy 2023/2668, która wymaga uwzględnienia w wykazie chorób zawodowych nowych jednostek chorobowych — w grupie nowotworów złośliwych powstałych wskutek narażenia na działanie azbestu. W wykazie chorób zawodowych dodano także nową jednostkę chorobową, czyli eozynofilowe zapalenie oskrzeli. Dokonano ponadto korekt w opisie istniejących już chorób zawodowych.
