Pracownicy mogą zastanawiać się nad tym, czy można być członkiem więcej niż jednego związku zawodowego. Polskie prawo pracy zamiast ograniczeń stawia na wolność związkową. Zanim jednak pracownik wypisze deklarację do kolejnej organizacji, powinien poznać zasady z tym związane. Czy członkostwo w kilku związkach zawodowych jest w pełni legalne? Podwójna przynależność daje spore przywileje, ale kryje też określone ograniczenia.
Zrzeszanie się w związkach zawodowych
W Ustawie z dnia 23 maja 1991 roku o związkach zawodowych uregulowano podstawowe zasady dotyczące ich tworzenia oraz funkcjonowania. Istota związku zawodowego sprowadza się to tego, że jest on dobrowolną i samorządną organizacją ludzi pracy, powołaną do reprezentowania i obrony ich praw, interesów zawodowych i socjalnych, która jest niezależna w swojej działalności statutowej od pracodawców, administracji państwowej i samorządu terytorialnego oraz od innych organizacji a dodatkowo równo traktowana wraz z innymi tego rodzaju organizacjami przez organy państwowe, samorządu terytorialnego i pracodawców.
Związek zawodowy zakłada co najmniej 10 osób uprawnionych do tworzenia związków zawodowych. Powoływany jest on na mocy uchwały o jego utworzeniu. Osoby, które podjęły uchwałę o utworzeniu związku zawodowego, uchwalają statut i wybierają komitet założycielski w liczbie od 3 do 7 osób.
- pracownik;
- osoba świadcząca pracę za wynagrodzeniem na innej podstawie niż stosunek pracy, jeżeli nie zatrudnia do tego rodzaju pracy innych osób, niezależnie od podstawy zatrudnienia, oraz ma takie prawa i interesy związane z wykonywaniem pracy, które mogą być reprezentowane i bronione przez związek zawodowy;
- emeryci;
- renciści;
- bezrobotni;
- wolontariusze;
- stażyści;
- inne osoby, które świadczą osobiście pracę bez wynagrodzenia;
- osoby skierowane do pracodawców w celu odbycia służby zastępczej;
- funkcjonariusze Policji, Straży Granicznej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej z uwzględnieniem ograniczeń wynikających z odrębnych ustaw;
- strażacy Państwowej Straży Pożarnej z uwzględnieniem ograniczeń wynikających z odrębnych ustaw;
- pracownicy Najwyższej Izby Kontroli z uwzględnieniem ograniczeń wynikających z odrębnych ustaw.
Członkostwo w kilku związkach zawodowych
Przepisy prawa nie zabraniają pracownikom zrzeszania się w kilku związkach zawodowych.
Jednakże należy pamiętać, że zasady członkostwa w związku zawodowym oraz sprawowania funkcji związkowych ustalają statuty i uchwały statutowych organów związkowych. Statut może przewidywać, że będąc członkiem danego związku zawodowego, nie można przystąpić do innej tego rodzaju organizacji.
- nazwę związku;
- siedzibę związku;
- terytorialny i podmiotowy zakres działania;
- cele i zadania związku oraz sposoby i formy ich realizacji;
- zasady nabywania i utraty członkostwa;
- prawa i obowiązki członków;
- strukturę organizacyjną związku ze wskazaniem, które z jednostek organizacyjnych związku mają osobowość prawną;
- sposób reprezentowania związku oraz osoby upoważnione do zaciągania zobowiązań majątkowych w imieniu związku;
- organy związku, tryb ich wyboru i odwołania, zakres ich kompetencji oraz okres kadencji;
- źródła finansowania działalności związku oraz sposób ustanawiania składek członkowskich;
- zasady uchwalania i zmian statutu;
- sposób rozwiązania związku i likwidacji jego majątku.
Przykładowo w statucie NSZZ „SOLIDARNOŚĆ” zapisano, że „członek Związku nie może należeć do innego związku zawodowego zarejestrowanego w Polsce. Nie dotyczy to przynależności do NSZZ Rolników Indywidualnych »Solidarność«”.
Przykład 1.
Pani Marta pracuje na pół etatu jako nauczycielka w szkole publicznej, gdzie należy do Związku Nauczycielstwa Polskiego, oraz na pół etatu jako księgowa w korporacji. W nowej firmie postanowiła zapisać się do działającego tam związku zawodowego pracowników administracji. Czy taka przynależność jest dopuszczalna? Działanie pani Marty jest w pełni legalne. Polskie prawo pozwala na zrzeszanie się w więcej niż jednym związku. Jeśli statuty obu tych organizacji nie zawierają zapisów o zakazie przynależności do innych związków, wówczas kobieta może bez przeszkód być członkiem obu organizacji związkowych.
Przykład 2.
Pan Jarosław pracuje w zakładzie produkcyjnym i od lat należy do NSZZ „Solidarność”. Gdy w jego firmie powstał nowy, lokalny związek zawodowy skupiający się wyłącznie na sprawach BHP, mężczyzna rozważał, aby do niego dołączyć. W statucie NSZZ „Solidarność” jednoznacznie zakazano jednoczesnego członkostwa w innym związku zawodowym zarejestrowanym w Polsce. Co w tej sytuacji może zrobić pan Jarosław? Jeśli chce on zostać członkiem lokalnego związku pracowników, musi zrezygnować z członkostwa w NSZZ „Solidarność”.
Zakładowe organizacje związkowe a członkostwo w kilku związkach zawodowych
Przepisy regulujące tworzenie i funkcjonowanie związków zawodowych zawierają ściśle określone zasady co do przyznania statusu zakładowej organizacji związkowej.
- pracownikami u pracodawcy objętego działaniem tej organizacji, lub
- innymi niż pracownicy osobami wykonującymi pracę zarobkową, które świadczą pracę przez co najmniej 6 miesięcy na rzecz pracodawcy objętego działaniem tej organizacji.
Zakładowa organizacja związkowa ma obowiązek przedstawiania pracodawcy co 6 miesięcy według stanu na 30 czerwca i 31 grudnia, w terminie do 10. dnia miesiąca następującego po tym okresie, informację o liczbie członków.
Przykład 3.
W firmie transportowej działają dwie zakładowe organizacje związkowe – Związek A oraz Związek B. Pan Adam pracuje tam na etacie i jest zapisany do obu tych związków. Zbliża się 10 lipca, czyli termin złożenia pracodawcy półrocznej informacji o liczbie członków według stanu na 30 czerwca. Jak w tej sytuacji zostanie ustalona liczba członków tych organizacji na potrzeby określenia statusu zakładowej organizacji związkowej? Pan Adam nie może zostać wykazany przez oba związki jednocześnie na potrzeby ustalenia, czy organizacja liczy co najmniej 10 członków. Zgodnie z prawem musi on złożyć pisemne oświadczenie i wskazać tylko jeden związek np. Związek A. W takim wypadku Związek B w swoim sprawozdaniu dla pracodawcy nie może zaliczyć pana Adama do łącznej liczby swoich członków.
Przykład 4.
Związek Z walczy o utrzymanie statusu zakładowej organizacji związkowej. Według listy ma dokładnie 10 członków. Jednak dwóch z nich należy równolegle do drugiego, większego Związku Y. Obaj pracownicy złożyli oświadczenie, że wskazują Związek Y jako swoją reprezentację w sprawozdaniu dla pracodawcy. Co stanie się w tej sytuacji? Jeżeli dwaj pracownicy wskazali Związek Y jako ten, w ramach którego należy uwzględniać fakt ich członkostwa na potrzeby ustalenia statusu organizacji związkowej, Związek Z może wykazać pracodawcy tylko 8 członków. W efekcie Związek Z straci status zakładowej organizacji związkowej oraz powiązane z tym uprawnienia, ponieważ nie spełnia wymogu co najmniej 10 członków.
Przykład 5.
Pani Karolina pracuje w firmie IT na kontrakcie B2B od 8 miesięcy. Kobieta zapisała się do dwóch organizacji działających u tego samego pracodawcy: Związku Programistów oraz Związku Pracowników IT. Czy będzie uwzględniana w którejś z organizacji na potrzeby ustalenia statusu zakładowego związku zawodowego? Przepisy dotyczące ustalania statusu zakładowej organizacji związkowej nakazują uwzględniać zarówno pracowników, jak i inne osoby wykonujące pracę zarobkową, jeśli pracują dłużej niż 6 miesięcy. Pani Karolina, mimo że należy do obu organizacji i opłaca w nich składki, przy weryfikacji liczebności przed pracodawcą na 30 czerwca lub 31 grudnia musi wybrać tylko jedną z nich i to dla niej będzie uwzględniana przy ustalaniu liczebności członków.
Status zakładowej organizacji związkowej jest ważny z uwagi na przysługujące takiej organizacji uprawnienia.
Uprawnienia zakładowej organizacji związkowej
Zakładowa organizacja związkowa zajmuje się w szczególności:
- zajmowaniem stanowiska w indywidualnych sprawach pracowniczych w zakresie unormowanym w przepisach prawa pracy oraz w indywidualnych sprawach osób wykonujących pracę zarobkową w zakresie związanym z wykonywaniem tej pracy;
- zajmowaniem stanowiska wobec pracodawcy lub organu samorządu załogi w sprawach dotyczących zbiorowych interesów i praw osób wykonujących pracę zarobkową;
- sprawowaniem kontroli nad przestrzeganiem w zakładzie pracy przepisów prawa pracy, a w szczególności przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy;
- kierowaniem działalnością społecznej inspekcji pracy i współdziałaniem z państwową inspekcją pracy;
- zajmowaniem się warunkami życia emerytów i rencistów.
Składki członkowskie
Z członkostwem w związku zawodowym łączy się też obowiązek uiszczania składek. Pracodawca, na pisemny wniosek zakładowej organizacji związkowej i za pisemną zgodą osoby wykonującej pracę zarobkową, jest obowiązany pobierać z wynagrodzenia tej osoby składkę związkową w zadeklarowanej przez nią wysokości.
Pracodawca jest obowiązany niezwłocznie przekazywać kwoty pobranych składek związkowych na rachunek bankowy lub rachunek w spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej wskazany przez zakładową organizację związkową.
Członkostwo w kilku związkach zawodowych - podsumowanie
Podwójne członkostwo w związkach zawodowych to w pełni legalne i potężne narzędzie w rękach pracownika. Daje ono podwójne wsparcie i większe poczucie bezpieczeństwa. Warto jednak pamiętać, że z przepisami prawa musi iść w parze zwykły pragmatyzm. Kluczem do sukcesu jest dokładne sprawdzenie statutów obu organizacji w zakresie dopuszczalności zrzeszania się w innych związkach. Ostatecznie zrzeszenie w kilku związkach zawsze ma sens tylko wtedy, gdy realnie zwiększa ochronę.
