Udział w naborze na stanowisko urzędnicze budzi wiele pytań dotyczących praw kandydatów. Kluczową kwestią jest to, czy zwycięzcy przysługuje roszczenie o zawarcie umowy o pracę. Wyjaśnienie tego zagadnienia ma istotne znaczenie dla przejrzystości procesu rekrutacji i pozwala uniknąć potencjalnych konfliktów między kandydatami a jednostkami samorządowymi.
Procedura naboru na stanowiska urzędnicze
Przepisy art. 11-15 Ustawy z dnia 21 listopada 2008 roku o pracownikach samorządowych zobowiązują pracodawców będących jednostkami organizacyjnymi samorządu terytorialnego do przeprowadzania naborów na wolne stanowiska urzędnicze (obowiązku takiego nie ma w odniesieniu do stanowisk pomocniczych i obsługi). W ramach tego postępowania – jak zauważono w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 października 2020 roku (I OSK 1094/20) – można wyodrębnić trzy etapy:
ogłoszenie o naborze,
wyłonienie najlepszego kandydata,
podanie do publicznej wiadomości wyników naboru.
W pierwszym etapie ogłoszenie o naborze kandydatów na dane stanowisko umieszcza się w Biuletynie Informacji Publicznej (BIP) oraz na tablicy informacyjnej w jednostce, w której jest prowadzony nabór. Ogłoszenie to powinno zawierać m.in.:
nazwę i adres jednostki;
określenie stanowiska;
określenie wymagań związanych ze stanowiskiem, ze wskazaniem, które z nich są niezbędne, a które dodatkowe;
wskazanie zakresu zadań wykonywanych na stanowisku;
wskazanie wymaganych dokumentów;
określenie terminu i miejsca składania dokumentów.
W drugim etapie naboru komisja konkursowa wyłania nie więcej niż pięciu najlepszych kandydatów, spełniających wymagania niezbędne oraz w największym stopniu spełniających wymagania dodatkowe, których przedstawia się kierownikowi jednostki celem zatrudnienia wybranego kandydata. Z przeprowadzonego naboru sporządza się protokół, który zawiera:
określenie stanowiska, na które był przeprowadzany nabór;
liczbę kandydatów oraz imiona, nazwiska i miejsca zamieszkania w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego nie więcej niż pięciu najlepszych kandydatów, przedstawianych kierownikowi jednostki;
liczbę nadesłanych ofert na stanowisko, w tym liczbę ofert spełniających wymagania formalne;
informację o zastosowanych metodach i technikach naboru;
uzasadnienie dokonanego wyboru i skład komisji przeprowadzającej nabór.
Etap ten kończy się rozstrzygnięciem, w którym kierownik jednostki wyłania najlepszego kandydata do pracy na danym stanowisku urzędniczym.
W trzecim etapie niezwłocznie po przeprowadzonym naborze należy podać do publicznej wiadomości informację o wyniku naboru przez umieszczenie jej na tablicy informacyjnej w jednostce, w której był przeprowadzany nabór, oraz opublikowanie w BIP przez okres co najmniej trzech miesięcy.
Nabór kandydatów na wolne stanowisko urzędnicze jest otwarty, co oznacza, że przybiera on postać sformalizowanego postępowania rekrutacyjnego, a każdy spełniający warunki przewidziane ogłoszeniem o naborze może zgłosić swoją kandydaturę. Otwartość naboru zostaje zachowana, jeśli spełniony jest wymóg jawności i przejrzystości postępowania konkursowego. Jawność naboru jest zagwarantowana poprzez obowiązek upowszechnienia informacji o wolnym stanowisku urzędniczym w BIP i na tablicy informacyjnej jednostki, w której prowadzony jest nabór.
Pojęcie „naboru” w doktrynie prawa urzędniczego oznacza przewidzianą przez prawo lub w inny przyjęty powszechnie sposób czynność oceny formalnego przygotowania kandydata oraz sprawdzenia rzeczywistej wiedzy i przydatności do wykonywania określonych funkcji połączoną z czynnością wyboru, na podstawie dokonanej oceny, kandydata najwłaściwszego przy założeniu określonego celu. Należy również podkreślić, że nie tylko samo ogłoszenie o naborze, ale też dokonanie wyboru musi być jawne zarówno co do wyników, zastosowanej metody selekcji, jak i argumentów, które wpłynęły na podjęcie decyzji.
Postępowanie w przedmiocie naboru jest zatem ciągiem prawem określonych działań i czynności aparatu administracyjnego zwieńczonych rozstrzygnięciem o naborze, które podlega upowszechnieniu.
Charakter prawny rozstrzygnięcia o naborze
Rozstrzygnięcie o naborze na wolne stanowisko urzędnicze stanowi akt w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 4 Ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, co oznacza, że jest ono zaliczane do kategorii aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej, dotyczących uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa (innych niż akty lub czynności podjęte w ramach postępowań określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego, Ordynacji podatkowej i ustawie o Krajowej Administracji Skarbowej). Omawiane rozstrzygnięcie:
ma charakter władczy w tym sensie, że rozstrzyga o tym, który z kandydatów jest najlepszy wśród ubiegających się o zatrudnienie;
dotyczy sprawy indywidualnej, gdyż określa konkretnych adresatów w danym postępowaniu konkursowym;
ma charakter publicznoprawny, ponieważ jest podejmowany w sprawie publicznej przez organ administracji publicznej w znaczeniu funkcjonalnym;
dotyczy uprawnień wynikających z przepisów prawa, ponieważ określenie zwycięzcy w procedurze naboru daje podstawy do zawarcia z nim stosunku pracy.
Czy zwycięzcy naboru przysługuje roszczenie o zawarcie umowy o pracę?
Rozstrzygnięcie o naborze może być przedmiotem zaskarżenia do sądu administracyjnego. Legitymację do złożenia skargi ma każdy z uczestników naboru.
Skarga może zostać uwzględniona przez sąd w razie stwierdzenia:
naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy;
naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania;
innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy
W takich przypadkach w wydanym wyroku sąd administracyjny uchyla rozstrzygnięcie o naborze, a dodatkowo może uznać uprawnienie lub obowiązek wynikające z przepisów prawa (art. 146 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), np. wskazać innego kandydata jako zwycięzcę naboru.
Przykład 1.
Kandydat biorący udział w naborze na stanowisko głównego specjalisty w urzędzie gminy zaskarżył do sądu administracyjnego wydane rozstrzygnięcie o tym naborze, wskazując, że wyłoniony zwycięzca nie spełniał minimalnych wymagań kwalifikacyjnych, koniecznych do zatrudnienia na wspomnianym stanowisku, tj. nie miał wykształcenia wyższego ani stażu pracy wynoszącego przynajmniej 4 lata. Sąd administracyjny, mając na względzie art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy o pracownikach samorządowych, zgodnie z którym pracownikiem samorządowym może być osoba, która ma kwalifikacje zawodowe wymagane do wykonywania pracy na określonym stanowisku, uchylił rozstrzygnięcie o naborze, stwierdzając naruszenie prawa materialnego. W konsekwencji urząd gminy musiał przeprowadzić nowy nabór.
Brak roszczenia o zatrudnienie
Osoby, które w wyniku przeprowadzonego naboru na wolne stanowisko urzędnicze wyłoniono jako pięciu najlepszych kandydatów, nie mają roszczenia o nawiązanie stosunku pracy – nie mogą skutecznie żądać przed sądem zawarcia umowy o pracę. Aby takie roszczenie istniało, musi wynikać ono z przepisu prawa. Unormowania ustawy o pracownikach samorządowych nie zawierają jednak takiego przepisu.
Jak wynika z powyższego, osoby biorące udział w rekrutacji na wolne stanowisko urzędnicze, niezadowolone z wyników tego postępowania, mogą zakwestionować wydane rozstrzygnięcie o naborze, wnosząc skargę do sądu administracyjnego. W razie uwzględnienia skargi sąd uchyla to rozstrzygnięcie. Jednak żadnej ze wspomnianych osób, w szczególności kandydatom wyłonionym w naborze, nie przysługuje roszczenie o nawiązanie stosunku pracy na stanowisku, którego nabór dotyczył. Innymi słowy, pracodawca (jednostka organizacyjna samorządu terytorialnego), który przeprowadził nabór, ma swobodę w zdecydowaniu, czy i kiedy zawrze umowę o pracę z wyłonionym kandydatem.
