Od 1 stycznia 2027 roku wchodzą w życie kluczowe zmiany dla osób posiadających więcej niż jedno źródło dochodu. Nowe przepisy wprowadzają możliwość, w której praca na drugim etacie podczas L4 stanie się w pełni legalna, pod warunkiem uzyskania stosownego zaświadczenia lekarskiego. Dotychczasowa, restrykcyjna polityka ZUS, często skutkująca utratą prawa do zasiłku, ustępuje miejsca rozwiązaniom dopasowanym do specyfiki różnych rodzajów zatrudnienia. Sprawdź, w jakich sytuacjach będziesz mógł kontynuować aktywność zawodową bez ryzyka utraty świadczeń.
Nowe zasady utraty prawa do zasiłku chorobowego
Generalna nowa zasada utraty prawa do zasiłku weszła w życie wraz z ustawą zmieniającą, czyli 23 kwietnia 2026 roku. Zgodnie ze znowelizowanym art. 17 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (dalej: ustawa zasiłkowa) ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia od pracy w przypadku gdy w okresie orzeczonej niezdolności do pracy:
wykonuje pracę zarobkową, lub
podejmuje aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia.
Nowelizacja zachowuje podstawowe przesłanki utraty świadczenia chorobowego i jednocześnie wprowadza ich ustawowe definicje.
Definicja pracy zarobkowej
Przez pracę zarobkową należy rozumieć każdą czynność mającą charakter zarobkowy, niezależnie od podstawy prawnej jej wykonywania, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności. Dodatkowo wskazano, że istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy. Praca zarobkowa obejmuje zatem:
pracę na etacie,
pracę na podstawie umowy zlecenia,
pracę na podstawie umowy o dzieło,
prowadzenie czynności związanych z działalnością gospodarczą.
Ustawodawca przewidział jednak wyjątek dla czynności incydentalnych, których podjęcia wymagają istotne okoliczności. Jednocześnie wyraźnie wskazano, że istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy. Za czynności incydentalne mogą zostać uznane np.:
jednorazowe podpisanie pilnego dokumentu potrzebnego do zachowania ciągłości działania firmy;
odbiór ważnej korespondencji urzędowej lub sądowej;
przekazanie haseł, dokumentacji lub informacji niezbędnych do zabezpieczenia interesów pracodawcy;
krótkie telefoniczne poinstruowanie zastępcy w sytuacji nagłej awarii lub kryzysu;
jednorazowe wystawienie faktury lub podpisanie deklaracji podatkowej, gdy termin ustawowy upływa w czasie choroby;
sporadyczne udzielenie odpowiedzi na pilną wiadomość służbową, jeśli brak reakcji mógłby spowodować poważne konsekwencje.
Definicja aktywności niezgodnej z celem zwolnienia
Drugą przesłanką utraty prawa do zasiłku jest podjęcie aktywności niezgodnej z celem zwolnienia lekarskiego. Przez „aktywność niezgodną z celem zwolnienia” należy rozumieć wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję. Jednocześnie ustawodawca wyłączył z tej kategorii:
zwykłe czynności dnia codziennego,
czynności incydentalne wymagane istotnymi okolicznościami.
Oznacza to, że pracownik nie powinien utracić zasiłku wyłącznie dlatego, że wyszedł do apteki, zrobił zakupy spożywcze czy udał się na wizytę lekarską. Wydaje się, że przy ocenie zachowania chorego najistotniejsze znaczenie będą miały zalecenia lekarza oraz charakter schorzenia.
Praca na drugim etacie podczas L4 – najważniejsza zmiana od 2027 roku
Najbardziej przełomową zmianą jest dodanie do art. 17 ust. 1d i 1e. Przepisy łączą się przy tym z ust. 1c dodanym już 23 kwietnia 2026 roku, który mówi, że niezdolność do pracy co do zasady dotyczy każdego tytułu do ubezpieczenia społecznego, dla którego odrębnie wystawia się zwolnienie od pracy. Oznacza to, że osoba zatrudniona w kilku firmach może otrzymać kilka odrębnych zwolnień związanych z poszczególnymi stosunkami prawnymi.
Jednocześnie ustawodawca przewidział – od 1 stycznia 2027 roku – bardzo istotny wyjątek. Jeżeli rodzaj pracy wykonywanej w ramach określonego tytułu pozwala na jej dalsze wykonywanie mimo choroby, na żądanie ubezpieczonego lekarz może nie wystawić zwolnienia od pracy z tego tytułu. Jest to wyraźna zmiana zasad funkcjonowania ubezpieczonych w trakcie trwania zwolnienia lekarskiego.
Praca na drugim etacie podczas L4 – jak to będzie wyglądać?
Nowe przepisy przewidują sytuację, w której pracownik będzie mógł całkowicie legalnie korzystać ze zwolnienia lekarskiego u jednego pracodawcy i jednocześnie kontynuować pracę u drugiego. Nie chodzi jednak o sytuację, w której pracownik będzie po prostu mógł wybrać sobie, dla którego pracodawcy będzie dalej wykonywał pracę, a od którego sobie odpocznie na L4. Taka możliwość będzie wynikała wyłącznie z konkretnych okoliczności obejmujących rodzaj pracy oraz schorzenia ubezpieczonego.
Zatem praca na drugim etacie podczas L4 będzie możliwa wyłącznie wtedy, gdy:
rodzaj pracy pozwala na jej wykonywanie mimo choroby,
lekarz uzna takie rozwiązanie za dopuszczalne,
zwolnienie nie zostanie wystawione dla konkretnego tytułu ubezpieczenia.
Przykład 1.
Pan Jan jest zatrudniony fizycznie na pełnym etacie w magazynie oraz równolegle wykonuje na 1/2 etatu pracę zdalną jako księgowy w firmie żony. W wyniku urazu kolana lekarz stwierdza czasową niezdolność do wykonywania pracy fizycznej wymagającej dźwigania i poruszania się po hali magazynowej. Jednocześnie stan zdrowia pracownika pozwala mu nadal wykonywać lekką pracę biurową przy komputerze. Czy w takim wypadku – od 1 stycznia 2027 roku – będzie mógł wykonywać pracę księgowego?
Na podstawie nowego art. 17 ust. 1d ustawy zasiłkowej lekarz – na żądanie pana Jana – będzie mógł wystawić zwolnienie od pracy wyłącznie dla etatu magazynowego. Dla pracy księgowej zwolnienie nie zostanie wówczas wystawione, a to oznacza, że możliwa stanie się praca na drugim etacie podczas L4.
Dotychczas powyższa sytuacja zapewne prowadziłaby do sporu z ZUS-em i ryzyka utraty świadczeń. Od 2027 roku przepisy wprost przewidują możliwość takiego rozwiązania. Warunkiem tego jest jednak, aby rodzaj pracy rzeczywiście pozwalał na jej wykonywanie mimo choroby, lekarz świadomie nie wystawił zwolnienia dla drugiego tytułu, a wykonywana praca nie utrudniała leczenia ani rekonwalescencji.
Praca na drugim etacie podczas L4 a obowiązek poinformowania płatnika składek
Nowy art. 17 ust. 1e ustawy zasiłkowej zobowiązuje ubezpieczonego, który będzie wykonywał pracę na drugim etacie w czasie L4, aby powiadomił płatnika składek, o którym mowa w art. 61 ust. 1 pkt 1 ustawy, o tym fakcie. Chodzi tu o płatnika składek na ubezpieczenie chorobowe, który zgłasza do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych.
Zatem jeśli zwolnienie zostało wystawione tylko dla jednego z tytułów ubezpieczenia, pracownik musi poinformować płatnika składek o okresie, na który otrzymał zwolnienie z innego tytułu. Przepis ma przede wszystkim zapobiegać nadużyciom oraz umożliwić pracodawcom prawidłowe rozliczenie świadczeń i czasu pracy. Brak przekazania takich informacji może prowadzić do problemów dowodowych podczas ewentualnej kontroli ZUS-u i próby pozbawienia ubezpieczonego prawa do zasiłku.
Dlaczego nadal nie każda praca na drugim etacie podczas L4 będzie dopuszczalna?
Nowelizacja przepisów nie daje pełnej swobody wykonywania pracy podczas choroby. Praca na drugim etacie podczas L4 będzie możliwa wyłącznie, jeżeli rzeczywisty stan zdrowia pracownika oraz charakter wykonywanych obowiązków na to pozwolą.
ZUS będzie mógł zakwestionować prawo do świadczenia, jeżeli uzna, że:
wykonywana praca utrudnia leczenie,
aktywność jest sprzeczna z celem zwolnienia,
pracownik faktycznie był zdolny do wykonywania wszystkich obowiązków,
zwolnienie zostało wykorzystane niezgodnie z przeznaczeniem (np. ubezpieczony wyjechał na wakacje).
Ryzykowne pozostanie zwłaszcza wykonywanie intensywnej pracy fizycznej lub psychicznej przy schorzeniach, które powinny wymagać odpoczynku i rekonwalescencji.
ZUS nadal z dużymi kompetencjami kontrolnymi
Pomimo liberalizacji przepisów dotyczących pracy na drugim etacie podczas L4, ZUS nadal zachowuje szerokie uprawnienia kontrolne. Kontrole organu rentowego mogą być przeprowadzone m.in.:
w miejscu zamieszkania,
w miejscu czasowego pobytu,
w miejscu prowadzenia działalności gospodarczej.
Zakład w trakcie kontroli jest uprawniony do dogłębnej analizy sytuacji ubezpieczonego, a na pewno będzie to robił, gdy pracownik będzie pobierał zasiłek z jednego tytułu i jednocześnie będzie aktywny zawodowo w ramach drugiego. Organ może analizować nie tylko fizyczną obecność w zakładzie pracy, ale również takie kwestie jak:
logowania do systemów firmowych,
aktywność w aplikacjach służbowych,
korespondencję mailową,
wpisy w mediach społecznościowych,
dokumenty księgowe i sprzedażowe.
Trzeba pamiętać, że nowe przepisy nie znoszą zakazu wykonywania pracy zarobkowej podczas L4. Nadal każda sytuacja będzie oceniana indywidualnie, a najważniejszy będzie tu stan zdrowia pracownika oraz wpływ wykonywanej pracy na proces leczenia.
