Świadczenie rehabilitacyjne to finansowe koło ratunkowe dla pracownika, który wyczerpał zasiłek chorobowy, lecz nadal potrzebuje czasu na powrót do zdrowia. W praktyce tematyka ta wywołuje sporo wątpliwości u pracodawców i ubezpieczonych. Kluczowym zagadnieniem staje się tu kontrola wykorzystania świadczenia rehabilitacyjnego, która pozwala zweryfikować, czy przyznane wsparcie jest pożytkowane zgodnie z jego faktycznym celem.
Świadczenie rehabilitacyjne – zasady
Zasady przyznawania świadczenia rehabilitacyjnego zostały uregulowane w art. 18–22 Ustawy z 25 czerwca 1999 roku o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.
Okres zasiłku chorobowego zostanie wyczerpany po 182 dniach niezdolności do pracy, a jeżeli była ona spowodowana gruźlicą lub występuje w trakcie ciąży – po 270 dniach. W przypadku niezdolności do pracy lub braku możliwości wykonywania pracy przypadających po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego okres zasiłku chorobowego wyczerpuje się po upływie 91 dni, przy czym nie dotyczy to niezdolności do pracy powstałej wskutek poddania się niezbędnym badaniom lekarskim przewidzianym dla kandydatów na dawców komórek, tkanek i narządów oraz zabiegowi pobrania komórek, tkanek i narządów oraz spowodowanej gruźlicą lub występującej w trakcie ciąży.
Kontrola wykorzystania świadczenia rehabilitacyjnego w praktyce
Zdarza się tak, że zachodzą wątpliwości co do prawidłowości wykorzystania świadczenia rehabilitacyjnego przez osobę uprawnioną. Wówczas przeprowadzona może zostać kontrola, która odbywa się na takich samych zasadach jak kontrola prawidłowości wykorzystania zwolnienia od pracy. Może ją prowadzić pracodawca, który wypłaca swoim pracownikom świadczenie rehabilitacyjne, czyli taki, który zgłasza do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych. Mniejsze przedsiębiorstwa – w celu przeprowadzenia kontroli prawidłowości wykorzystania świadczenia rehabilitacyjnego – muszą wystąpić z wnioskiem do oddziału ZUS, który wypłaca te świadczenia jego pracownikom o jej przeprowadzenie. Pracodawca uprawniony do kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy może tę kontrolę przeprowadzić sam albo zlecić ją innej osobie, np. innemu pracownikowi.
- wykonuje pracę zarobkową,
- podejmuje aktywność niezgodną z celem tego świadczenia.
Aktywność niezgodna z celem świadczenia jest definiowana jako każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności (istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy).
Wykonywanie pracy zarobkowej definiowane jest jako wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję, z wyłączeniem zwykłych czynności dnia codziennego lub czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.
Przykład 1.
Pan Ireneusz, zatrudniony na stanowisku magazyniera, uległ poważnemu wypadkowi, po którym wyczerpał 182 dni zasiłku chorobowego. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał mu świadczenie rehabilitacyjne na 6 miesięcy. Schorzenie pana Ireneusza dotyczyło kręgosłupa i uniemożliwiało mu podnoszenie ciężarów. W trzecim miesiącu pobierania świadczenia pracodawca otrzymał informację od innego pracownika, że pan Ireneusz regularnie widywany jest w lokalnym warsztacie samochodowym swojego szwagra, gdzie pomaga przy drobnych naprawach i obsługuje klientów.
Co w tej sytuacji można zrobić?
Pracodawca, jeśli zgłasza do ubezpieczenia powyżej 20 pracowników, może przeprowadzić niespodziewaną kontrolę w warsztacie lub – jeśli liczba zgłoszonych osób do ubezpieczenia jest mniejsza – może wystąpić do ZUS o jej przeprowadzenie. W przypadku ustalenia, że pan Ireneusz rzeczywiście wykonuje takie prace, będzie to oznaczało utratę prawa do świadczenia.
Przykład 2.
Pani Agnieszka pracuje jako księgowa. Po wyczerpaniu okresu zwolnienia chorobowego otrzymała świadczenie rehabilitacyjne na 3 miesiące z powodu ciężkiego epizodu depresyjnego i stanów lękowych. W trakcie pobierania świadczenia pani Agnieszka postanowiła wyjechać na dwutygodniowe, intensywne, zorganizowane wakacje do Egiptu, co relacjonowała na bieżąco w swoich mediach społecznościowych, chwaląc się m.in. nocnym życiem, spożywaniem alkoholu i całodniowymi wycieczkami w pełnym słońcu. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeprowadził kontrolę, w następstwie której wydał decyzję o braku prawa do świadczenia rehabilitacyjnego.
Czy takie postępowanie jest prawidłowe?
Choć lekarz psychiatra zalecał pani Agnieszce spacery i zmianę otoczenia, to udział w wycieczce zagranicznej o charakterze czysto rozrywkowym, w połączeniu z piciem alkoholu i brakiem udziału w zaplanowanej w Polsce psychoterapii w tym czasie, mogło zostać uznane za wykorzystywanie świadczenia rehabilitacyjnego niezgodnie z jego celem. Zachowanie to mogło bowiem opóźnić proces leczenia. Pani Agnieszka może odwoływać się od decyzji o pozbawieniu prawa do świadczenia rehabilitacyjnego, jednak trudno przewidzieć czy uda się jej odwrócić skutki jej bezmyślności.
Jak wskazano m.in. w wyroku Sądu Rejonowego w Rybniku, V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 5 czerwca 2023 roku (sygn. V U 270/22): za zachowanie sprzeciwiające się celowi zwolnienia od pracy należy zaś uważać tego typu postępowanie, które w powszechnym odczuciu jest nieodpowiednie dla osoby chorej i może nasuwać wątpliwości co do rzeczywistego stanu zdrowia ubezpieczonego. Wykorzystywaniem zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia jest zawsze wykonywanie czynności mogących przedłużyć okres niezdolności do pracy. Celem zwolnienia od pracy jest zaś odzyskanie przez ubezpieczonego zdolności do pracy, stąd w jego osiągnięciu przeszkodą mogą być wszelkie zachowania ubezpieczonego utrudniające proces leczenia i rekonwalescencję (wyrok Sądu Najwyższego z 14 grudnia 2005 roku, III UK 120/05). Chodzi tu zatem o zachowania mające w jakikolwiek sposób narażać zdrowie osoby korzystającej ze zwolnienia czy też zachowania, które wskazują, że rzeczywisty stan zdrowia danej osoby nie przemawia za korzystaniem przez nią ze zwolnienia.
Jak przebiega kontrola wykorzystania świadczenia rehabilitacyjnego?
Kontrolujący przy rozpoczęciu kontroli wykorzystania świadczenia rehabilitacyjnego ma:
- obowiązek okazania osobie kontrolowanej lub osobie przebywającej w miejscu przeprowadzania kontroli legitymacji służbowej albo pracowniczej,
- obowiązek okazania osobie kontrolowanej lub osobie przebywającej w miejscu przeprowadzania kontroli upoważnienia do przeprowadzenia kontroli zawierającego:
- wskazanie podstawy prawnej do przeprowadzenia kontroli;
- oznaczenie jednostki organizacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych albo płatnika składek;
- datę i miejsce wystawienia upoważnienia;
- imię i nazwisko kontrolującego wraz z podaniem:
- numeru legitymacji służbowej – w przypadku kontroli dokonywanej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych,
- numeru legitymacji pracowniczej lub dokumentu tożsamości i daty wydania tego dokumentu – w przypadku kontroli dokonywanej przez płatnika składek;
- wskazanie zakresu kontroli;
- podpis osoby udzielającej upoważnienia.
- obowiązek poinformowania ubezpieczonego o przysługujących mu w toku kontroli uprawnieniach, w tym o możliwości zgłoszenia zastrzeżeń do protokołu kontroli.
Protokół kontroli – wymogi formalne
Zawsze z prowadzonej kontroli sporządzany jest protokół. Protokół kontroli prawidłowości wykorzystania świadczenia rehabilitacyjnego musi spełniać ustawowe wymogi i zawierać określone elementy. Są nimi:
- oznaczenie jednostki organizacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych albo płatnika składek;
- datę, godzinę i miejsce przeprowadzenia kontroli;
- dane osoby kontrolowanej: imię i nazwisko, numer PESEL, a w razie gdy nie nadano numeru PESEL – datę urodzenia, rodzaj, serię i numer dokumentu tożsamości, miejsce zamieszkania lub pobytu, miejsce pracy;
- dane osób kontrolujących: imię i nazwisko, numer legitymacji służbowej – w przypadku kontroli dokonywanej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, numer legitymacji pracowniczej lub dokumentu tożsamości i datę wydania tego dokumentu – w przypadku kontroli dokonywanej przez płatnika składek;
- okres orzeczonej niezdolności do pracy albo okres konieczności sprawowania opieki;
- numer zaświadczenia lekarskiego o czasowej niezdolności do pracy albo oznaczenie decyzji o przyznaniu świadczenia rehabilitacyjnego;
- imię i nazwisko lekarza, który wydał zaświadczenie o czasowej niezdolności do pracy;
- opis dokonanych ustaleń;
- pouczenie o prawie złożenia zastrzeżeń;
- podpis osoby kontrolowanej;
- wzmiankę o odmowie podpisania protokołu przez osobę kontrolowaną w przypadku odmowy podpisania protokołu;
- podpis osoby kontrolującej.
Zasady kontroli
- wstępu do miejsca przeprowadzania kontroli, w tym:
- miejsca zamieszkania,
- miejsca pobytu,
- miejsca pracy osoby kontrolowanej,
- miejsca wykonywania pozarolniczej działalności gospodarczej przez osobę kontrolowaną,
- innego miejsca, jeżeli jest to konieczne ze względu na cel kontroli.
- legitymowania osoby kontrolowanej wyłącznie w celu ustalenia tożsamości,
- żądania oraz odbierania informacji od osoby kontrolowanej, jej płatnika składek lub lekarza leczącego,
- dostępu do danych ubezpieczonego i płatnika składek gromadzonych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych na koncie ubezpieczonego i koncie płatnika składek.
Ponadto musi być prowadzona:
- z wykorzystaniem środków adekwatnych i proporcjonalnych do celu kontroli,
- z poszanowaniem prywatności osoby kontrolowanej oraz innych osób przebywających w miejscu kontroli,
- w sposób wolny od ryzyka pogorszenia się stanu zdrowia osoby kontrolowanej i zakłócania procesu leczenia lub rekonwalescencji.
Podsumowanie
Podsumowując, świadczenie rehabilitacyjne nie jest bezwarunkowym urlopem od pracy, lecz czasem przeznaczonym na intensywny powrót do pełnej sprawności. Każde działanie, które ten proces opóźnia lub niweczy – od podejmowania innej pracy zarobkowej po remont domu – w świetle przepisów stanowi nadużycie.
