W dobie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Unii Europejskiej, coraz częściej pojawia się pytanie o prawo właściwe dla umowy o pracę w sytuacjach transgranicznych. Wybór odpowiednich przepisów jest kluczowy dla zabezpieczenia interesów obu stron stosunku pracy, dlatego warto dokładnie przeanalizować regulacje rozporządzenia Rzym I oraz orzecznictwo TSUE, które precyzują, jak prawo właściwe dla umowy o pracę kształtuje sytuację prawną zatrudnionego.
Jak ustalić prawo właściwe dla umowy o pracę w Unii Europejskiej?
Aktem prawnym w zakresie wyboru prawa właściwego dla indywidualnego stosunku pracy, obowiązującym na obszarze UE, jest Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 roku w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych, zwane dalej “rozporządzeniem Rzym I”.
Jak stanowi pkt 23 preambuły do rozporządzenia Rzym I, w odniesieniu do umów zawartych ze stroną uznawaną za słabszą stronie takiej należy zapewnić ochronę za pomocą norm kolizyjnych, które są dla niej korzystniejsze niż reguły ogólne. Oczywiście w kontekście stosunku pracy za stronę słabszą uważany jest pracownik.
W świetle ww. zapisu wybór prawa nie może naruszać ochrony przyznanej pracownikom na podstawie przepisów, których nie można wyłączyć na mocy umowy, lub od których istnieje dopuszczalność odstępstw, ale tylko na korzyść pracowników.
W przypadku wyboru prawa właściwego dla umów o pracę zastosowanie mają postanowienia zawarte w art. 3 rozporządzenia Rzym I.
Dalsze uszczegółowienie zasad wyboru prawa właściwego dla umowy o pracę zawarto w treści art. 8 rozporządzenia Rzym I. Zgodnie z art. 8 ust. 1 tego aktu prawa unijnego indywidualna umowa o pracę podlega prawu wybranemu przez strony zgodnie z art. 3 rozporządzenia Rzym I. Taki wybór prawa nie może jednak prowadzić do pozbawienia pracownika ochrony przyznanej mu na podstawie przepisów, których nie można wyłączyć w drodze umowy, na mocy prawa, jakie, w przypadku braku wyboru, byłoby właściwe zgodnie z ust. 2, 3 i 4 niniejszego artykułu.
Art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym I stanowi z kolei, iż w zakresie, w jakim strony nie dokonały wyboru prawa właściwego dla indywidualnej umowy o pracę, umowa podlega prawu państwa, w którym lub – gdy takiego brak – z którego pracownik zazwyczaj świadczy pracę w wykonaniu umowy. Za zmianę państwa, w którym zazwyczaj świadczona jest praca, nie uważa się tymczasowego zatrudnienia w innym państwie.
Jeżeli nie można ustalić prawa właściwego zgodnie z art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym I, umowa podlega prawu państwa, w którym znajduje się przedsiębiorstwo, za pośrednictwem którego zatrudniono pracownika (art. 8 ust. 3 omawianego rozporządzenia).
Jeśli natomiast ze wszystkich okoliczności wynika, że umowa wykazuje ściślejszy związek z państwem innym niż wskazane w art. 8 ust. 2 lub 3 rozporządzenia Rzym I, stosuje się prawo tego innego państwa.
Kluczowe zasady dotyczące wyboru prawa właściwego dla umowy o pracę
Doprecyzowanie stosowania zasad dotyczących prawa właściwego dla umowy o pracę, zawartych w rozporządzeniu Rzym I, nastąpiło w drodze rozstrzygnięcia podjętego przez Trybunał Sprawiedliwości UE (TSUE) dnia 15 lipca 2021 roku (w sprawach połączonych C-152/20 i C-218/20).
Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony przez rumuński organ orzekający i dotyczył ustalenia prawa właściwego w zakresie wynagrodzenia przysługującego dwóm rumuńskim kierowcom. W odniesieniu do wspomnianych osób istniały następujące uwarunkowania:
- z kierowcami zawarto umowy o pracę w Rumunii, pracodawca ma siedzibę w tym państwie i jednocześnie prowadzi działalność w innym państwie UE,
- indywidualne umowy zawarto według wzoru określonego w rumuńskich przepisach wykonawczych i zawierały one klauzulę, na podstawie której – obok postanowień umownych – zastosowanie ma rumuński kodeks pracy (zgodnie z rozporządzeniem indywidualne umowy o pracę zawierane w Rumunii muszą zawierać taką klauzulę).
Dwaj kierowcy ciężarówek zawarli umowy o pracę, których przedmiotem był międzynarodowy przewóz drogowy. Umowę sporządzono w języku rumuńskim i włoskim oraz zawarto klauzulę przewidującą uzupełnianie jej treści przepisami rumuńskiego kodeksu pracy. Umowa określała ponadto miejsce wykonywania pracy, czyli miejsce prowadzenia działalności przedsiębiorstwa na terytorium Rumunii, jak również inne dowolne miejsce w kraju lub poza jego granicami – stosownie do potrzeb pracodawcy.
W odniesieniu do drugiego kierowcy umowa nie określała dokładnie miejsca wykonywania pracy. Jak to wyglądało w praktyce?
Przykład 1.
Kierowcy samochodów ciężarowych są zatrudnieni przez firmę mającą siedzibę w Rumunii, która prowadzi działalność na obszarze państw należących do UE. Umowy zostały zawarte na podstawie rumuńskiego kodeksu pracy, przy czym pracownicy wykonywali swoje obowiązki najczęściej we Włoszech i w Niemczech. W takich okolicznościach wskazani pracownicy uważają, że powinno się do nich stosować odpowiednio włoskie i niemieckie unormowania dotyczące minimalnego wynagrodzenia za pracę. Podstawą tego, zdaniem pracowników, jest art. 8 rozporządzenia Rzym I.
Pracodawcy wspomnianych pracowników podważyli tezę, w myśl której prawem właściwym do określenia minimalnej płacy jest prawo włoskie lub niemieckie, argumentując, iż
zatrudnieni świadczyli pracę poprzez korzystanie z pojazdów zarejestrowanych na terytorium Rumunii – na mocy odnośnych zezwoleń transportowych wydanych na podstawie prawa rumuńskiego. Warto także dodać, że przy zawieraniu umowy odsyłającej do rumuńskiego kodeksu pracy pracownicy zaaprobowali prawo rumuńskie jako właściwe dla tych stosunków pracy.
W świetle zaistniałej sytuacji rumuński sąd okręgowy wystąpił do TSUE o rozstrzygnięcie wątpliwości interpretacyjnych polegających na tym, czy:
- art. 8 rozporządzenia Rzym I powinien być interpretowany w taki sposób, że wybór
prawa właściwego dla indywidualnej umowy o pracę oznacza wykluczenie stosowania prawa państwa, w którym pracownik zwykle świadczył pracę; czy może właściwa jest interpretacja, iż fakt dokonania wyboru prawa właściwego wyklucza stosowanie art. 8 ust. 1 zdanie drugie tego rozporządzenia?
- art. 8 rozporządzenia Rzym I należy tak interpretować, że płaca minimalna obowiązująca w państwie, na terytorium którego pracownik zazwyczaj świadczył pracę, stanowi prawo objęte zakresem przepisów, których nie można wyłączyć w drodze umowy, na mocy prawa, jakie, w przypadku braku wyboru, byłoby właściwe, stosownie do brzmienia art. 8 ust. 1 zdanie drugie powołanego rozporządzenia?
- art. 3 rozporządzenia Rzym I podlega takiej interpretacji, że wskazanie w indywidualnej umowie o pracę przepisów rumuńskiego kodeksu pracy nie jest równoważne z wyborem prawa rumuńskiego w zakresie, w jakim w Rumunii jest ustawowy obowiązek zawarcia takiej klauzuli wyboru w indywidualnej umowie o pracę?
W wyroku z dnia 15 lipca 2021 roku TSUE podjął następujące rozstrzygnięcia:
- art. 8 ust. 1 rozporządzenia Rzym I należy interpretować w taki sposób, że jeżeli strony umowy dokonały wyboru prawa, któremu podlega indywidualna umowa o pracę, a prawo to nie jest prawem właściwym na podstawie art. 8 ust. 2, 3 lub 4 rozporządzenia Rzym I, należy wykluczyć zastosowanie tego ostatniego, z wyjątkiem „przepisów, których nie można wyłączyć w drodze umowy” na mocy owego prawa w rozumieniu art. 8 ust. 1 powołanego rozporządzenia, do których mogą co do zasady należeć przepisy w zakresie płacy minimalnej;
- art. 8 rozporządzenia Rzym I należy interpretować w ten sposób, że:
- po pierwsze – uważa się, że strony indywidualnej umowy o pracę dysponująswobodą wyboru prawa właściwego mającego zastosowanie do ww. umowy,
- nawet wówczas, gdy postanowienia umowy są uzupełniane przez przepisy prawa krajowego zgodnie z przepisem tego prawa, z zastrzeżeniem, że taki przepis prawa krajowego nie zmusza stron umowy do wyboru prawa krajowego jako prawa właściwego dla umowy,
- po drugie – uznaje się, że strony indywidualnej umowy o pracę dysponują co do zasady swobodą wyboru prawa właściwego mającego zastosowanie do wskazanej umowy, nawet wtedy, gdy klauzula wyboru prawa została zredagowana przez pracodawcę, a pracownik ograniczył się jedynie do jej zaakceptowania.
Konkluzja wynikająca z orzeczenia TSUE
Wydając orzeczenie, TSUE potwierdził, że pracownicy z reguły świadczyli pracę w innym państwie UE niż państwo zawarcia umowy o pracę. Na gruncie norm kolizyjnych sformułowanych w art. 8 ust. 2 rozporządzenia Rzym I, Trybunał określił zatem system włoski i system niemiecki jako właściwy dla zawartych indywidualnych umów.
Równocześnie Trybunał nie podważył przepisów rumuńskiego prawa pracy zobowiązujących do zawarcia klauzul w umowach o pracę odsyłających do rumuńskiego kodeksu pracy.
Jak wynika z orzeczenia TSUE, wybór innego prawa nie może oznaczać pozbawienia pracownika ochrony na podstawie przepisów, które byłyby właściwe w przypadku braku wyboru prawa, przy czym dotyczy to tych regulacji prawnych, które nie podlegają wyłączeniu za pośrednictwem umowy.
W wyroku Trybunał podkreślił, że do kategorii przepisów, których nie można wyłączyć w drodze umowy, zalicza się – co do zasady – unormowania określające płacę minimalną.
Prawo właściwe dla umowy o pracę. Podsumowanie
W przedmiocie wyboru prawa właściwego dla indywidualnego stosunku pracy obowiązujące jest Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 roku w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych. Jak wynika z tego aktu prawnego, indywidualna umowa o pracę podlega prawu wybranemu przez strony, przy czym dokonanie wspomnianego wyboru nie może prowadzić do pozbawienia pracownika ochrony przyznanej mu na podstawie przepisów, których nie można wyłączyć w drodze umowy. Do szczegółowych aspektów interpretacyjnych przepisów powołanego rozporządzenia unijnego odniósł się Trybunał Sprawiedliwości UE w orzeczeniu z dnia 15 lipca 2021 roku.
