Rachunkowość organizacji non-profit – ewidencja i rozliczenia

Organizacje nieprowadzące działalności gospodarczej, znane jako podmioty non-profit, mają obowiązek prowadzenia ewidencji księgowej oraz dopełnienia określonych formalności podatkowych. Rachunkowość organizacji non-profit wymaga zrozumienia przepisów ustawy o rachunkowości, które determinują sposób dokumentowania zdarzeń gospodarczych. W dalszej części artykułu wyjaśniamy, jak prawidłowo wywiązać się z tych obowiązków i kiedy możliwe jest stosowanie uproszczonych zasad.

Rachunkowość organizacji non-profit a przepisy ustawy o rachunkowości

W pierwszej kolejności wskażmy, że zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy o rachunkowości przepisy tejże ustawy stosuje się do mających siedzibę lub miejsce sprawowania zarządu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej spółek handlowych (osobowych i kapitałowych, w tym również w organizacji) oraz spółek cywilnych, a także innych osób prawnych, z wyjątkiem Skarbu Państwa i Narodowego Banku Polskiego.

Jak zatem wynika z ww. regulacji, przepisy rachunkowe stosowane są nie tylko do spółek, ale i do innych podmiotów mających status osób prawnych. Przykładowo, jak podaje art. 7 ustawy o fundacjach, fundacja podlega obowiązkowi wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego. Fundacja uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisania do Krajowego Rejestru Sądowego. W myśl natomiast art. 17 ustawy Prawo o stowarzyszeniach stowarzyszenie uzyskuje osobowość prawną i może rozpocząć działalność po wpisie do Krajowego Rejestru Sądowego.

W rezultacie – co do zasady – organizacje non-profit posiadające osobowość prawną podlegają przepisom ustawy o rachunkowości. Takie podmioty sporządzają sprawozdanie finansowe określone w załączniku nr 6 do ustawy.

Trzeba jednak zwrócić uwagę na szczególny wyjątek określony w art. 2 ust. 5 ustawy o rachunkowości. Otóż zgodnie z treścią tego przepisu jednostki, o których mowa w art. 10a ust. 1 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, mogą prowadzić uproszczoną ewidencję przychodów i kosztów na zasadach i warunkach określonych w tej ustawie.

Przechodząc zatem na grunt ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, wskażmy, że zgodnie z art. 10a ust. 1 tego aktu organizacje pozarządowe (z wyłączeniem spółek kapitałowych) oraz stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego prowadzą uproszczoną ewidencję przychodów i kosztów, w przypadku gdy:

1. (uchylony),
2. nie prowadzą działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców,
3. nie posiadają statusu organizacji pożytku publicznego,
4. (uchylony),
5. w roku poprzedzającym rok wyboru prowadzenia uproszczonej ewidencji przychodów i kosztów osiągnęły przychody w wysokości nieprzekraczającej 1 000 000 zł, nie wliczając wartości darowizn rzeczowych przeznaczonych na prowadzenie działalności statutowej (nie stosuje się w roku, w którym jednostka rozpoczęła działalność);

- jeżeli decyzję w sprawie prowadzenia uproszczonej ewidencji przychodów i kosztów podejmie organ zatwierdzający w rozumieniu przepisów o rachunkowości.

Jak podaje natomiast art. 3 ust. 1 pkt 7 ustawy o rachunkowości, organ zatwierdzający to organ, który zgodnie z obowiązującymi jednostkę przepisami prawa, statutem, umową lub na mocy prawa własności jest uprawniony do zatwierdzania sprawozdania finansowego jednostki. W przypadku spółki osobowej, z wyjątkiem spółki komandytowo-akcyjnej, oraz spółki cywilnej przez organ zatwierdzający rozumie się jej wspólników.

Należy zatem zwrócić uwagę, że prawo do prowadzenia uproszczonej ewidencji mają te organizacje non-profit, które jednocześnie nie prowadzą działalności gospodarczej, nie posiadają statusu organizacji pożytku publicznego i nie przekroczyły w roku poprzednim limitu przychodów 1 000 000 zł.

Zgodnie z art. 10a ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie o wyborze prowadzenia uproszczonej ewidencji przychodów i kosztów jednostka, w terminie do końca trzeciego miesiąca roku podatkowego, w którym rozpoczyna prowadzenie ewidencji, a w przypadku jednostek rozpoczynających działalność, w terminie 90 dni od dnia rozpoczęcia działalności, zawiadamia naczelnika urzędu skarbowego właściwego w sprawach opodatkowania podatkiem dochodowym. Zawiadomienie to dotyczy również lat następnych.

Jednostka może zrezygnować z prowadzenia uproszczonej ewidencji przychodów i kosztów w ciągu roku podatkowego z konsekwencją prowadzenia księgowości zgodnie z przepisami o rachunkowości od początku roku podatkowego, jeżeli decyzję w sprawie rezygnacji z prowadzenia tej ewidencji podejmie organ zatwierdzający w rozumieniu przepisów o rachunkowości.

Na podstawie art. 10a ust. 5 ustawy jednostka zawiadamia naczelnika urzędu skarbowego właściwego w sprawach opodatkowania podatkiem dochodowym o:

1. rezygnacji z prowadzenia uproszczonej ewidencji przychodów i kosztów w terminie 90 dni od końca ostatniego miesiąca, w którym prowadzi tę ewidencję;
2. niespełnianiu warunków, o których mowa w ust. 1, w terminie 90 dni od końca ostatniego miesiąca roku podatkowego, w którym prowadzi uproszczoną ewidencję przychodów i kosztów.

Organizacje non-profit a obowiązki w zakresie ustawy o podatku CIT

Zarówno fundacje, jak i stowarzyszenia posiadają osobowość prawną, a zatem zasadniczo podlegają regulacjom ustawy CIT. Należy jednak zwrócić uwagę na występujące zwolnienia przedmiotowe.

Po pierwsze wskażmy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy CIT wolne od podatku są dochody podatników, których celem statutowym jest działalność naukowa, naukowo-techniczna, oświatowa, w tym również polegająca na kształceniu studentów, kulturalna, w zakresie kultury fizycznej i sportu, ochrony środowiska, wspierania inicjatyw społecznych na rzecz budowy dróg i sieci telekomunikacyjnej na wsi oraz zaopatrzenia wsi w wodę, dobroczynności, ochrony zdrowia i pomocy społecznej, rehabilitacji zawodowej i społecznej inwalidów oraz kultu religijnego - w części przeznaczonej na te cele.

Po drugie wskażmy, że w myśl art. 24 ust. 1 pkt 1 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie organizacji pożytku publicznego przysługuje, na zasadach określonych w przepisach odrębnych, zwolnienie od podatku dochodowego od osób prawnych. Otóż w myśl art. 17 ust. 1 pkt 6c ustawy CIT wolne od podatku są dochody organizacji pożytku publicznego, o których mowa w przepisach o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie - w części przeznaczonej na działalność statutową, z wyłączeniem działalności gospodarczej.

Ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych określa dwa warunki, których spełnienie jest konieczne dla zastosowania zwolnienia przedmiotowego na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 6c. Pierwszy z nich dotyczy statusu jednostki - podmiot winien być organizacją pożytku publicznego, o której mowa w przepisach o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, drugi zaś dotyczy rozdysponowania dochodu - dochód winien zostać wydatkowany na działalność statutową, z wyłączeniem działalności gospodarczej.

Podkreślić należy, że z art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy CIT wynika, że zwolnienie, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy CIT, dotyczące podatników przeznaczających dochody na cele statutowe lub inne cele określone w tym przepisie, nie dotyczy dochodów, bez względu na czas ich osiągnięcia, wydatkowanych na inne cele niż wymienione w tym przepisie.

Jednocześnie w art. 17 ust. 1b ustawy CIT ustawodawca wprowadził ułatwienie dla podatników w korzystaniu ze zwolnienia, bowiem postanowił, że wydatkowanie dochodu może nastąpić – po uprzednim jego przeznaczeniu – bez względu na termin, a więc także w czasie znacznie późniejszym od momentu jego osiągnięcia i przeznaczenia. Jednakże wprowadził przy tym warunek rozwiązujący - pozbawiający podatnika zwolnienia w przypadku jego wydatkowania na inny niż preferowany cel ustawowy.

Na zakończenie wskażmy, że również organizacje non-profit korzystające ze wskazanych zwolnień (art. 17 ust. 1 pkt 4 i pkt 6c ustawy CIT) mają obowiązek złożenia zeznania rocznego CIT-8 w terminie do końca trzeciego miesiąca po zakończeniu roku podatkowego. Co jest ważne, na mocy art. 27a ustawy CIT zeznanie może być złożone w postaci papierowej, ale tylko przez te organizacje, które osiągają wyłącznie dochody wolne od podatku na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy CIT i jednocześnie nie są obowiązane do sporządzania deklaracji ani informacji płatnika podatku PIT (np. PIT-11, PIT-4R). W praktyce oznacza to, że organizacja zatrudniająca pracowników lub wypłacająca wynagrodzenia z umów cywilnoprawnych składa CIT-8 wyłącznie elektronicznie.