Spółdzielnie są dobrowolnymi zrzeszeniami nieograniczonej liczby osób o zmiennym składzie osobowym i funduszu udziałowym, które w interesie swoich członków prowadzą wspólną działalność gospodarczą. W przepisach Prawa spółdzielczego wyodrębniono spółdzielnie pracy, których celem jest prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa na podstawie osobistej pracy członków. Pociąga to za sobą obowiązek zawarcia stosunku pracy, jakim jest spółdzielcza umowa o pracę. Poniżej omawiamy, jakie są aktualne zasady stosowania tej specyficznej formy zatrudnienia.
Spółdzielnie – obowiązujące przepisy oraz podstawowe informacje
Zasady działania spółdzielni, w tym spółdzielni pracy, zostały uregulowane w przepisach Ustawy z dnia 16 września 1982 roku – Prawo spółdzielcze (dalej: ustawa).
Zgodnie z przepisami ww. aktu prawnego spółdzielnia:
- może prowadzić działalność społeczną i oświatowo-kulturalną na rzecz swoich członków i ich środowiska,
- prowadzi działalność na podstawie ustawy, innych ustaw oraz zarejestrowanego statutu.
Spółdzielnia liczy co najmniej 10 członków, a spółdzielnia produkcji rolnej, co najmniej 5 osób, o ile statut nie wymaga liczby większej.
Członkiem spółdzielni może być każda osoba fizyczna o pełnej zdolności do czynności prawnych, która odpowiada wymaganiom określonym w statucie, chyba że ustawa stanowi inaczej.
Spółdzielnie pracy
Przedmiotem gospodarczej działalności spółdzielni pracy jest prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa na podstawie osobistej pracy członków, natomiast w odniesieniu do spółdzielni inwalidów i spółdzielni niewidomych – przedmiotem działalności jest zawodowa i społeczna rehabilitacja inwalidów i niewidomych przez pracę w prowadzonym wspólnie przedsiębiorstwie.
Spółdzielnie pracy rękodzieła ludowego i artystycznego tworzą nowe i kultywują tradycyjne wartości kultury materialnej, organizują i rozwijają rękodzieło ludowe i artystyczne, sztukę oraz przemysł artystyczny.
Spółdzielnia i członek spółdzielni – obowiązek pozostawania w stosunku pracy
Zgodnie z art. 182 § 1 ustawy spółdzielnia i członek spółdzielni mają obowiązek pozostawania ze sobą w stosunku pracy. Poza wyjątkami przewidzianymi w przepisach ustawy odmowa nawiązania stosunku pracy lub pozostawania w takim stosunku stanowi naruszenie istotnych praw i obowiązków wynikających ze stosunku członkostwa.
Członek spółdzielni ma prawo do zatrudnienia stosownie do posiadanych kwalifikacji zawodowych i osobistych oraz aktualnych możliwości gospodarczych spółdzielni.
Stosunek pracy pomiędzy spółdzielnią a jej członkiem nawiązuje się przez spółdzielczą umowę o pracę.
W przypadku braku nawiązania stosunku pracy z przyczyn zawinionych przez spółdzielnię członek spółdzielni ma uprawnienia określone w art. 182 § 4 ustawy.
Przykład 1.
Z członkiem spółdzielni nie został nawiązany stosunek pracy z jej winy. W takim przypadku może on dochodzić przez cały czas trwania członkostwa zawarcia spółdzielczej umowy o pracę. Niezależnie od tego członek spółdzielni, w ciągu roku od dnia powstania członkostwa, może dochodzić odszkodowania według przepisów prawa cywilnego.
Wynagrodzenie członka spółdzielni oraz udział w nadwyżce bilansowej
Za pracę w spółdzielni otrzymuje się wynagrodzenie składające się z:
- wynagrodzenia bieżącego,
- udziału w części nadwyżki bilansowej przeznaczonej do podziału między członków – zgodnie z zasadami ustalonymi w statucie.
Wskazane powyżej należności korzystają z ochrony, jaką prawo zapewnia wynagrodzeniu pracownika.
Wypowiedzenie członkowi spółdzielni warunków pracy i płacy
W myśl art. 184 § 1 ustawy wypowiedzenie członkowi spółdzielni warunków pracy lub płacy jest dopuszczalne:
- gdy jest uzasadnione potrzebami gospodarczymi lub organizacyjnymi spółdzielni, a w szczególności wprowadzeniem nowych zasad wynagradzania, likwidacją działu pracy, w którym członek jest zatrudniony, likwidacją zajmowanego przez niego stanowiska pracy albo koniecznością zatrudnienia na danym stanowisku osoby o wyższych lub specjalnych kwalifikacjach;
- w razie utraty przez członka zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy stwierdzonej orzeczeniem lekarskim albo niezawinionej przez niego utraty uprawnień koniecznych do jej wykonywania.
Zaproponowane członkowi nowe warunki pracy lub płacy powinny odpowiadać zarówno jego kwalifikacjom, jak i możliwościom gospodarczym spółdzielni.
Skrócenie czasu pracy oraz zmniejszenie wynagrodzenia
W przypadku gospodarczej konieczności walne zgromadzenie, w celu zapewnienia pracy wszystkim członkom, może skrócić równomiernie czas pracy i zmniejszyć odpowiednio wynagrodzenie członków bez wypowiedzenia spółdzielczej umowy o pracę lub jej warunków. Uchwała walnego zgromadzenia w tym zakresie powinna dotyczyć co najmniej jednego działu pracy lub wszystkich członków wykonujących pracę tego samego rodzaju.
Wygaśnięcie spółdzielczej umowy o pracę
Spółdzielcza umowa o pracę wygasa:
- z ustaniem członkostwa oraz
- w wypadkach, w których przepisy prawa pracy przewidują wygaśnięcie umowy o pracę z mocy prawa.
Rozwiązanie spółdzielczej umowy za wypowiedzeniem
Rozwiązanie spółdzielczej umowy o pracę w czasie trwania członkostwa jest niedopuszczalne, z wyjątkiem wypadków przewidzianych w art. 187 i 189 ustawy oraz rozwiązania tej umowy na skutek nieuzasadnionej odmowy przyjęcia nowych warunków pracy lub płacy, a także rozwiązania jej na mocy porozumienia stron przy jednoczesnym wypowiedzeniu przez członka członkostwa.
Jak stanowi art. 187 ustawy, spółdzielnia może rozwiązać z członkiem spółdzielczą umowę o pracę w czasie trwania członkostwa, z zachowaniem przewidzianego w Ustawie z 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy okresu wypowiedzenia, w przypadku:
- zmniejszenia na podstawie uchwały rady spółdzielni stanu zatrudnienia podyktowanego gospodarczą koniecznością,
- przyznania członkowi prawa do emerytury.
Rozwiązanie spółdzielczej umowy bez wypowiedzenia
Art. 189 § 1 ustawy przewiduje, iż podczas trwania członkostwa spółdzielnia może rozwiązać spółdzielczą umowę o pracę bez wypowiedzenia tylko z przyczyn uzasadniających według przepisów Kodeksu pracy takie rozwiązanie umowy bez winy pracownika.
Członkowi, z którym rozwiązano spółdzielczą umowę o pracę bez wypowiedzenia mimo braku przyczyn, o których mowa w paragrafie poprzedzającym, lub z naruszeniem przepisu art. 191 ustawy (brak zachowania pisemnej formy oświadczenia o rozwiązaniu umowy), służy roszczenie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach.
Członkowi, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy, przysługuje wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy według zasad określonych w art. 188 § 2 ustawy, niemniej jednak niż w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia.
Ponowne zawarcie spółdzielczej umowy o pracę
Po ustaniu przyczyn, które stanowiły uzasadnienie wypowiedzenia albo rozwiązania przez spółdzielnię spółdzielczej umowy o pracę bez wypowiedzenia w czasie trwania członkostwa – spółdzielnia i członek spółdzielni obowiązani są zawrzeć spółdzielczą umowę o pracę.
W sytuacji naruszenia przez spółdzielnię wskazanego wyżej obowiązku członkowi spółdzielni służy roszczenie o nawiązanie spółdzielczej umowy o pracę o treści odpowiadającej aktualnym możliwościom gospodarczym spółdzielni. Członkowi, który podjął pracę, przysługuje wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy na zasadach określonych w art. 188 § 2 ustawy, z tym że za podstawę obliczenia wysokości przeciętnego wynagrodzenia przyjmuje się wynagrodzenie ustalone dla nowo podjętej pracy.
Wymagana forma oświadczenia o wypowiedzeniu lub rozwiązaniu bez wypowiedzenia spółdzielczej umowy o pracę
Zgodnie z art. 191 ustawy oświadczenie spółdzielni:
- o wypowiedzeniu spółdzielczej umowy o pracę,
- o rozwiązaniu tej umowy bez wypowiedzenia,
- o wypowiedzeniu warunków pracy lub płacy
– powinno być złożone w formie pisemnej z podaniem przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie albo rozwiązanie.
Roszczenie o orzeczenie bezskuteczności wypowiedzenia spółdzielczej umowy o pracę lub jej warunków albo o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach
W razie naruszenia przez spółdzielnię przepisów ustawy o wypowiadaniu warunków pracy i płacy (art. 184), o rozwiązaniu umowy za wypowiedzeniem (art. 187) oraz dotyczących wymaganej formy oświadczenia spółdzielni o wypowiedzeniu spółdzielczej umowy o pracę, o rozwiązaniu tej umowy bez wypowiedzenia albo o wypowiedzeniu warunków pracy lub płacy (art. 191), członkowi spółdzielni służy roszczenie o orzeczenie bezskuteczności wypowiedzenia spółdzielczej umowy o pracę lub jej warunków, a jeżeli umowa uległa już rozwiązaniu – roszczenie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach (art. 188 § 1 ustawy).
Stosownie do treści art. 188 § 2 ustawy, członkowi spółdzielni, który podjął pracę, w wyniku przywrócenia do pracy przysługują określone należności.
Przykład 2.
Członek spółdzielni pracy, który został przywrócony do pracy na mocy orzeczenia stwierdzającego naruszenie przez spółdzielnię przepisów o rozwiązywaniu umów, ma prawo do wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy, jednak za okres nie dłuższy niż 6 miesięcy. Świadczenie to ustala się na podstawie przeciętnego bieżącego wynagrodzenia z ostatnich 3 miesięcy. Ponadto osobie tej przysługuje odpowiedni udział w części nadwyżki bilansowej.
Powyższą zasadę stosuje się odpowiednio do członka spółdzielni, który po wypowiedzeniu mu warunków pracy lub płacy z naruszeniem art. 184 ustawy przystąpił do pracy na warunkach określonych w tym wypowiedzeniu.
Współdziałanie z organami związku zawodowego
Zarówno wypowiedzenie albo rozwiązanie spółdzielczej umowy o pracę, jak i wypowiedzenie warunków pracy lub płacy – wymagają przewidzianego w Kodeksie pracy współdziałania z organami związku zawodowego, jeżeli wspomniany związek działa w spółdzielni.
Dopuszczalność stosowania korzystniejszych przepisów prawa pracy
Omówione dotychczas przepisy art. 184 oraz art. 187–189 ustawy nie wyłączają stosowania korzystniejszych dla członków spółdzielni przepisów prawa pracy, zakazujących lub ograniczających wypowiedzenie umowy o pracę, wypowiedzenie przewidzianych tą umową warunków albo jej rozwiązanie bez wypowiedzenia.
Termin do wszczęcia przez członka spółdzielni postępowania przed sądem
Termin do wszczęcia przez członka spółdzielni postępowania przed sądem w sprawach dotyczących wypowiedzenia spółdzielczej umowy o pracę, warunków pracy i płacy, rozwiązania oraz odmowy nawiązania umowy – wynosi 14 dni i liczy się od dnia doręczenia pisemnego zawiadomienia członka o oświadczeniu spółdzielni w tych sprawach wraz z uzasadnieniem.
W razie wniesienia przez członka odwołania w postępowaniu wewnątrzspółdzielczym 14-dniowy termin biegnie od dnia doręczenia członkowi spółdzielni zawiadomienia wraz z uzasadnieniem o uchwale organu odwoławczego lub od upływu terminu ustalonego w statucie do podjęcia uchwały przez ten organ.
Odpowiednie stosowanie przepisów prawa pracy
W sprawach nieuregulowanych przepisami art. 182–198 ustawy do spółdzielczej umowy o pracę stosuje się odpowiednio przepisy prawa pracy, jednakże z wyjątkiem przepisów Kodeksu pracy o zawieraniu umów o pracę na okres próbny.
Spółdzielcza umowa o pracę - podsumowanie
Spółdzielnia pracy i jej członek mają obowiązek pozostawania w stosunku pracy, który nawiązuje się poprzez spółdzielczą umowę o pracę. Za wykonywaną pracę członek spółdzielni otrzymuje wynagrodzenie składające się z pensji bieżącej oraz udziału w części nadwyżki bilansowej. W określonych przypadkach wobec członka spółdzielni można zastosować wypowiedzenie warunków zatrudnienia, a także skrócić jego czas pracy i zmniejszyć wynagrodzenie. Rozwiązanie spółdzielczej umowy o pracę – zarówno za wypowiedzeniem, jak i bez wypowiedzenia – następuje na podstawie przepisów Prawa spółdzielczego. W zakresie nieuregulowanym w tej ustawie stosuje się odpowiednio ogólne przepisy prawa pracy.
