Pojęcia własności i posiadania są używane zamiennie w życiu codziennym. Z punktu widzenia prawa są to jednak dwa różne terminy, które nie powinny być ze sobą utożsamiane. Kluczowa różnica pomiędzy posiadaniem a własnością ma fundamentalne znaczenie dla każdego, kto zawiera umowy cywilnoprawne, planuje zakup nieruchomości lub chce precyzyjnie określić zakres swoich uprawnień. Czym dokładnie jest posiadanie i własność?
Prawo własności
W polskim prawie cywilnym własność jest najszerszym prawem, jakie można mieć do rzeczy. Z kolei posiadanie to faktyczne władanie rzeczą, co niekoniecznie oznacza dysponowanie nią jako pełnoprawny właściciel. Kodeks cywilny definiuje własność jako prawo do korzystania z rzeczy, pobierania z niej pożytków oraz rozporządzania nią. Prawo własności jest prawem bezwzględnym, co oznacza, że jest skuteczne wobec wszystkich. Żadna inna osoba nie może bez zgody właściciela ingerować w jego prawo. Właściciel może też dochodzić swoich praw na drodze sądowej.
„Prawo własności, pomimo iż jest traktowane jako prawo podmiotowe o najszerszej treści w porównaniu z innymi prawami i najsilniejsze w stosunku do rzeczy, nie jest prawem absolutnym i niczym w swojej treści nieograniczonym. Do jego istoty należą z jednej strony swoboda korzystania z rzeczy, z drugiej zaś pewne ograniczenia tej swobody stanowiące swoistą granicę tego prawa, w konsekwencji także granicę jego ochrony. Ograniczenia te wynikają z przepisów KC, które nakazują uwzględnienie społeczno-gospodarczego przeznaczenia prawa oraz zasad współżycia społecznego przy wykonywaniu prawa własności, z przepisów prawa sąsiedzkiego, a także innych przepisów ustawowych, np. o ochronie przyrody. Właścicielowi wolno zatem czynić ze swoją rzeczą wszystko, co nie jest zabronione przez ustawy, zasady współżycia społecznego i co nie pozostaje w sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa”.
Prawo własności, jako najszersze uprawnienie o charakterze cywilnoprawnym, gwarantuje właścicielowi szereg różnych uprawnień względem określonej rzeczy. Wśród najważniejszych należy wymienić:
- prawo do korzystania z rzeczy – właściciel może używać rzeczy w dowolny sposób pod warunkiem, że nie narusza to przepisów prawa, zasad współżycia społecznego czy przeznaczenia rzeczy;
- prawo do pobierania pożytków – właściciel ma prawo do wszelkich korzyści materialnych, jakie rzecz przynosi, np. czynszu z wynajmu mieszkania, plonów z uprawianej ziemi czy odsetek z lokat;
- prawo do rozporządzania rzeczą – właściciel może przenieść własność na inną osobę (np. sprzedać, podarować), obciążyć ją ograniczonymi prawami rzeczowymi (np. hipoteką, służebnością) czy też ją zniszczyć.
Prawo własności jest chronione niezwykle silnie. Właściciel, który utracił faktyczne władanie nad swoją rzeczą, ma prawo do tzw. roszczenia windykacyjnego (roszczenie o wydanie rzeczy) przeciwko osobie, która włada nią bezprawnie. Roszczenie to nie ulega przedawnieniu w przypadku nieruchomości.
Przykład 1.
Pani Ewa jest właścicielką działki budowlanej, co potwierdza wpis w księdze wieczystej. Jej sąsiad bardzo często wchodzi bez pozwolenia na nieruchomość, pomimo że kobieta wielokrotnie go upominała. Czy prawo własności pozwala pani Ewie na podjęcie skutecznych działań przeciwko sąsiadowi? Tak, ponieważ dzięki wpisowi w księdze wieczystej może ona czuć się w pełni bezpieczna co do swojego prawa. Kobieta ma prawo żądać zaprzestania naruszania swojej własności przez sąsiada na drodze sądowej.
Posiadanie – stan faktyczny, a nie prawo
W odróżnieniu od własności posiadanie nie jest prawem, lecz stanem faktycznym. Polega ono na faktycznym władaniu rzeczą w sposób, który odpowiada prawu własności. Posiadacz nie musi mieć tytułu prawnego do rzeczy. Wystarczy, że zachowuje się tak, jakby był właścicielem. Taki stan rzeczy nie zawsze może być zgodny z prawem. Polskie prawo cywilne rozróżnia dwa podstawowe typy posiadania:
- posiadanie samoistne polegające na władaniu rzeczą tak, jakby było się jej właścicielem. Posiadacz ma świadomość, że włada rzeczą dla siebie i nie jest istotne, czy jest w dobrej, czy w złej wierze, tzn. czy wie, że nie jest właścicielem;
- posiadanie zależne polegające na władaniu rzeczą na podstawie prawa, z którego wynika faktyczne uprawnienie do jej używania. Posiadacz zależny ma świadomość, że włada rzeczą, która należy do kogoś innego.
Przykład 2.
Pan Marek od 20 lat uprawia kawałek ziemi, będącej formalnie własnością sąsiada, który dawno wyjechał za granicę i nie interesował się działką. Mężczyzna regularnie płaci podatki od tej ziemi i dba o nią, traktując ją jak swoją. Z jakim rodzajem posiadania mamy do czynienia w tym przypadku?
Pan Marek jest posiadaczem samoistnym.
Przykład 3.
Pan Marcin jest studentem i wynajmuje mieszkanie od kolegi – pana Karola, który jest właścicielem nieruchomości. Strony zawarły umowę najmu, na podstawie której najemca opłaca regularnie czynsz i dba o utrzymanie mieszkania w czystości, dokonuje też drobnych napraw, jeśli jest to konieczne. Czy w tym przypadku mamy do czynienia z posiadaniem?
Tak, pan Marcin jako najemca jest posiadaczem zależnym, ponieważ wie, że jego władztwo nad mieszkaniem jest tymczasowe i wynika z umowy z właścicielem.
Pomimo że posiadanie jest stanem faktycznym, korzysta ono z ochrony prawnej. Nazywa się to ochroną posesoryjną. Jeśli ktoś samowolnie naruszy posiadanie (np. przez kradzież lub bezprawne zajęcie nieruchomości), posiadacz może domagać się przywrócenia stanu poprzedniego i zaniechania naruszeń na drodze sądowej, niezależnie od tego, czy ma prawo własności do tej rzeczy. Równie istotne jest rozróżnienie posiadania w dobrej i złej wierze. Posiadacz jest w dobrej wierze, jeśli jest przekonany, że przysługuje mu prawo własności, a jego przekonanie jest usprawiedliwione okolicznościami. Posiadacz jest w złej wierze, jeśli wie, że nie jest właścicielem, albo powinien o tym wiedzieć. Wskazany charakter posiadania jest istotny z punktu widzenia zasiedzenia, a więc jednej z form pierwotnego nabycia prawa własności danej rzeczy. W przypadku posiadania w złej wierze okres potrzebny do zasiedzenia danej rzeczy jest znacznie dłuższy niż przy posiadaniu w dobrej wierze. Dla przykładu posiadacz nieruchomości niebędący jej właścicielem nabywa własność, jeżeli posiada nieruchomość nieprzerwanie od 20 lat jako posiadacz samoistny, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze. Po upływie 30 lat posiadacz nieruchomości nabywa jej własność, choćby uzyskał posiadanie w złej wierze.
Różnica pomiędzy posiadaniem a własnością
Co do zasady prawo własności i posiadanie występują jednocześnie – właściciel jest jednocześnie posiadaczem samoistnym. Jak to jednak bywa w życiu, zdarzają się też sytuacje, gdy te dwie role są rozdzielone. Będzie tak w przypadku czasowego oddania rzeczy w najem, dzierżawę lub użyczenie. W tej sytuacji własność nie zostaje naruszona, ale druga osoba staje się posiadaczem zależnym. Własność może zostać oddzielona od posiadania także wskutek działań niezgodnych z prawem. Doskonałym przykładem będzie chociażby kradzież rzeczy ruchomej. W tym przypadku właściciel pozostaje formalnym właścicielem, ale złodziej staje się jego posiadaczem samoistnym. Właściciel ma jednak prawo domagać się wydania rzeczy na drodze sądowej.
„Do stwierdzenia posiadania samoistnego konieczne jest wykazanie faktycznego władania rzeczą i woli władania nią »jak właściciel«”. Nie mają natomiast rozstrzygającego znaczenia okoliczności faktyczne, w jakich doszło do wejścia nieruchomości w posiadanie, których znaczenie może uwidocznić się dopiero przy badaniu dobrej lub złej wiary posiadacza”.
Podsumowanie
Rozróżnienie między własnością a posiadaniem ma fundamentalne znaczenie w polskim systemie prawnym. Własność to formalne prawo do rzeczy, chronione niezmiernie mocno, dające właścicielowi pełnię uprawnień do korzystania z niej i rozporządzania. Posiadanie to z kolei stan faktyczny, który, choć słabszy, również korzysta z ochrony prawnej, a w określonych warunkach może prowadzić do nabycia własności przez zasiedzenie. Zrozumienie tej dualności pozwala na lepsze zabezpieczenie swoich interesów i świadome uczestniczenie w obrocie prawnym.
