Prawidłowe ujęcie, jakim są produkty gotowe i produkcja w toku w bilansie, jest kluczowym elementem rzetelnego sprawozdania finansowego na koniec roku obrotowego. Ten etap, będący częścią procesu zamykania ksiąg rachunkowych, wymaga nie tylko właściwego ustalenia stanu zapasów, ale także ich odpowiedniej wyceny. Błędy w tym obszarze mogą zniekształcić realny obraz sytuacji majątkowej i finansowej przedsiębiorstwa, prowadząc do błędnych decyzji zarządczych czy problemów podczas audytu.
Co należy rozumieć przez produkty gotowe zdatne do sprzedaży, półprodukty oraz produkcję w toku?
Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 19 Ustawy z 29 września 1994 roku o rachunkowości (dalej: ustawa o rachunkowości) przez rzeczowe aktywa obrotowe rozumie się: materiały nabyte w celu zużycia na własne potrzeby, wytworzone lub przetworzone przez jednostkę produkty gotowe (wyroby i usługi) zdatne do sprzedaży lub w toku produkcji, półprodukty oraz towary nabyte w celu odprzedaży w stanie nieprzetworzonym. Zatem produkty gotowe (wyroby i usługi) zdatne do sprzedaży, półprodukty oraz produkcja w toku to aktywa przeznaczone do zbycia lub zużycia w ciągu:
- 12 miesięcy od dnia bilansowego lub
- normalnego cyklu operacyjnego właściwego dla danej działalności, jeżeli trwa on dłużej niż 12 miesięcy.
Do ich ewidencji w księgach rachunkowych służy konto 600 „Produkty gotowe i półprodukty”, z odpowiednią analityką, a mianowicie podziałem na:
- Produkty gotowe,
- Półprodukty,
- Produkcję w toku.
Produkty gotowe, półprodukty i produkcja w toku na dzień bilansowy wymaga odpowiedniej inwentaryzacji, wyceny oraz właściwej prezentacji w bilansie, zgodnie z przepisami ustawy o rachunkowości.
Produkty gotowe – inwentaryzacja i wycena
Produkty gotowe ujmuje się w ewidencji rachunkowej na koncie 600 „Produkty gotowe i półprodukty” (w analityce „Produkty gotowe”). Widniejące na koniec roku w księgach rachunkowych produkty gotowe podlegają inwentaryzacji, która co do zasady przeprowadzana jest spisem z natury. Jednostki przeprowadzają inwentaryzację co do zasady na ostatni dzień każdego roku obrotowego (art. 26 ust. 1 ustawy o rachunkowości), jednak zgodnie z art. 26 ust. 3 pkt 1 ustawy o rachunkowości: termin i częstotliwość inwentaryzacji uważa się za dotrzymane, jeżeli inwentaryzację rozpoczęto niewcześniej niż 3 miesiące przed końcem roku obrotowego, a zakończono do 15 dnia następnego roku, ustalenie zaś stanu nastąpiło przez dopisanie lub odpisanie od stanu stwierdzonego drogą spisu z natury lub potwierdzenia salda – przychodów i rozchodów (zwiększeń i zmniejszeń), jakie nastąpiły między datą spisu lub potwierdzenia a dniem ustalenia stanu wynikającego z ksiąg rachunkowych, przy czym stan wynikający z ksiąg rachunkowych nie może być ustalony po dniu bilansowym. Dodatkowo na mocy art. 26 ust. 3 pkt 2 ustawy o rachunkowości: termin i częstotliwość inwentaryzacji, uważa się za dotrzymane, jeżeli inwentaryzację zapasów materiałów, towarów, produktów gotowych i półproduktów znajdujących się w strzeżonych składowiskach i objętych ewidencją ilościowo-wartościową – przeprowadzono raz w ciągu 2 lat. Wówczas w latach, w których nie przeprowadzono inwentaryzacji w drodze spisu z natury, należy je zinwentaryzować w drodze weryfikacji. Należy jeszcze mieć na uwadze, że produkty gotowe nieobjęte bieżącą ewidencją bilansową (odpisywane bezpośrednio w koszty na dzień ich wytworzenia na podstawie art. 17 ust. 2 pkt 4 ustawy o rachunkowości), podlegają inwentaryzacji na ostatni dzień roku obrotowego.
Produkty gotowe wycenia się na dzień bilansowy według kosztu wytworzenia, niewyższego jednak od cen ich sprzedaży netto na ten dzień. Przy czym zgodnie z art. 28 ust. 3 ustawy o rachunkowości: koszt wytworzenia produktu obejmuje koszty pozostające w bezpośrednim związku z danym produktem oraz uzasadnioną część kosztów pośrednio związanych z wytworzeniem tego produktu. Koszty bezpośrednie obejmują wartość zużytych materiałów bezpośrednich, koszty pozyskania i przetworzenia związane bezpośrednio z produkcją i inne koszty poniesione w związku z doprowadzeniem produktu do postaci i miejsca, w jakich się znajduje w dniu wyceny. Do uzasadnionej, odpowiedniej do okresu wytwarzania produktu, części kosztów pośrednich zalicza się zmienne pośrednie koszty produkcji oraz tę część stałych, pośrednich kosztów produkcji, które odpowiadają poziomowi tych kosztów przy normalnym wykorzystaniu zdolności produkcyjnych. Za normalny poziom wykorzystania zdolności produkcyjnych uznaje się przeciętną, zgodną z oczekiwaniami w typowych warunkach, wielkość produkcji za daną liczbę okresów lub sezonów, przy uwzględnieniu planowych remontów. Jeżeli nie jest możliwe ustalenie kosztu wytworzenia produktu, jego wyceny dokonuje się według ceny sprzedaży netto takiego samego lub podobnego produktu, pomniejszonej o przeciętnie osiągany przy sprzedaży produktów zysk brutto ze sprzedaży, a w przypadku produktu w toku – także z uwzględnieniem stopnia jego przetworzenia.
Jeżeli jednostka odpisuje wartość produktów gotowych bezpośrednio w koszty na dzień ich wytworzenia na podstawie art. 17 ust. 2 pkt 4 ustawy o rachunkowości, to ich stan na dzień bilansowy:
- ustala w drodze spisu z natury,
- wycenia np. w cenie sprzedaży netto,
- koryguje koszty o wartość tego stanu.
Produkcja w toku – ujęcie i wycena
W księgach rachunkowych wartość produkcji w toku ujmowana jest co do zasady jako saldo konta 500 „Koszty działalności podstawowej – produkcyjnej”. Na dzień bilansowy jednostka może, choć nie ma takiego obowiązku, przenieść to saldo na konto 600 „Produkty gotowe i półprodukty” (w analityce „Produkcja w toku”). Należy podkreślić, że na koniec roku obrotowego nie istnieje bezwzględny obowiązek przeksięgowywania produkcji w toku z konta 500 „Koszty działalności podstawowej – produkcyjnej” na konto 600 „Produkty gotowe i półprodukty”. Przyjęty sposób postępowania powinien być jednoznacznie określony w polityce rachunkowości jednostki. Niezależnie od przyjętego rozwiązania ewidencyjnego wartość produkcji w toku musi zostać wykazana w aktywach bilansu jako składnik zapasów. Produkcję w toku inwentaryzuje się na ostatni dzień roku obrotowego w drodze spisu z natury. Co do zasady wycenia się ją według kosztu wytworzenia (art. 28 ust. 3 i ust. 4a ustawy o rachunkowości). Przy czym ustawa o rachunkowości dopuszcza w tym zakresie uproszczenia. Wycena produkcji w toku może nastąpić zatem przy zastosowaniu metod uproszczonych, takich jak wycena:
- według kosztów bezpośrednich,
- tylko w wysokości materiałów bezpośrednich,
Produkcji w toku można nie wyceniać wcale, o ile nie zniekształca to stanu aktywów oraz wyniku finansowego. Należy jednak pamiętać, że nie dotyczy to produkcji przeznaczonej do sprzedaży lub na potrzeby środków trwałych w budowie, jeżeli przewidywany czas jej realizacji przekracza trzy miesiące (art. 34 ust. 1 pkt 2 ustawy o rachunkowości).
Produkty gotowe i produkcja w toku w bilansie
Wartość produktów gotowych i produkcji w toku musi zostać odpowiednio zaprezentowana w bilansie, ponieważ stanowi istotny element zapasów wpływający na ocenę sytuacji majątkowej i finansowej jednostki. Zgodnie z załącznikiem nr 1 do ustawy o rachunkowości, wartość produktów gotowych i produkcji w toku wykazuje się w aktywach bilansu w pozycji B.I „Zapasy”, z wyodrębnieniem:
- B.I.2 „Półprodukty i produkty w toku”,
- B.I.3 „Produkty gotowe”.
Takie rozróżnienie pozwala na rzetelne zaprezentowanie struktury zapasów oraz stopnia zaawansowania procesów produkcyjnych, a także umożliwia prawidłową ocenę sytuacji majątkowej i finansowej jednostki na dzień bilansowy.
Przykład 1.
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością zajmuje się wytwarzaniem mebli. Na dzień bilansowy w jej magazynie znajdują się zarówno wyroby gotowe przeznaczone do sprzedaży, jak i niezakończone elementy mebli będące w trakcie produkcji. Jak te składniki wykazać w bilansie?
Gotowe stoły i krzesła, które zostały już w pełni wytworzone i są gotowe do sprzedaży, jednostka wykazuje w bilansie w pozycji B.I.3 „Produkty gotowe”. Natomiast elementy mebli będące w trakcie obróbki, które na dzień bilansowy nie zostały jeszcze ukończone, ujmuje jako B.I.2 „Półprodukty i produkty w toku”. Takie ujęcie pozwala na prawidłowe zaprezentowanie struktury zapasów jednostki oraz stopnia zaawansowania procesów produkcyjnych na dzień bilansowy.
Produkty gotowe oraz produkcja w toku stanowią istotną grupę zapasów, których prawidłowe ujęcie, inwentaryzacja, wycena i prezentacja w bilansie mają kluczowe znaczenie dla rzetelności sprawozdania finansowego. Produkty gotowe i produkcja w toku podlegają odmiennym zasadom ewidencji, jednak w każdym przypadku wymagają ustalenia ich stanu na dzień bilansowy oraz wykazania w aktywach bilansu w odpowiednich pozycjach zapasów. Ustawa o rachunkowości dopuszcza przy tym określone uproszczenia w zakresie wyceny, pod warunkiem że nie prowadzą one do zniekształcenia sytuacji majątkowej i finansowej jednostki. Kluczowe znaczenie ma również spójność przyjętych rozwiązań z polityką rachunkowości, która powinna jednoznacznie regulować sposób ujmowania i wyceny produkcji w toku oraz produktów gotowych.
Polecamy:
