Przepisy prawa pracy gwarantują szeroki wachlarz uprawnień pracowniczych, jednak szczególne rozwiązania przewidziano dla osób godzących życie zawodowe z rodzicielstwem. Wśród nich kluczowe są uprawnienia pracownika będącego rodzicem dziecka z niepełnosprawnością, które mają na celu ułatwienie opieki i rehabilitacji. Obejmują one między innymi prawo do pracy zdalnej, elastyczną organizację czasu pracy, dodatkowy urlop wychowawczy czy specjalny zasiłek opiekuńczy.
Uprawnienie do wykonywania pracy zdalnej
Do uzgodnienia, że pracownik ma wykonywać pracę zdalną, może dojść między stronami stosunku pracy w szczególności w następstwie złożenia przez niego wniosku w tej sprawie, w postaci papierowej lub elektronicznej. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić taki wniosek, złożony m.in. przez pracownika będącego rodzicem dziecka:
posiadającego zaświadczenie, o którym mowa w art. 4 ust. 3 ustawy z 4 listopada 2016 roku o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”, wydane przez lekarza ubezpieczenia zdrowotnego, posiadającego specjalizację II stopnia lub tytuł specjalisty w dziedzinie: położnictwa i ginekologii, perinatologii, neonatologii, neurologii dziecięcej, kardiologii dziecięcej lub chirurgii dziecięcej, stwierdzające ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu;
legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności albo orzeczeniem o umiarkowanym lub znacznym stopniu niepełnosprawności określonym w przepisach o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,
posiadającego odpowiednio opinię o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju dziecka, orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego lub orzeczenie o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych, o których mowa w przepisach ustawy z 14 grudnia 2016 roku – Prawo oświatowe.
Odmowne rozpatrzenie wniosku pracownika o wykonywanie pracy zdalnej w opisanych wyżej okolicznościach jest możliwe ze względu na organizację pracy lub rodzaj pracy wykonywanej przez pracownika. O przyczynie odmowy pracodawca informuje pracownika w postaci papierowej lub elektronicznej w terminie 7 dni roboczych od dnia złożenia wniosku przez pracownika (art. 6719 § 2 i § 6 Ustawa z 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy, dalej: kp).
Przykład 1.
Pracownik będący rodzicem dziecka z orzeczeniem o niepełnosprawności 26 listopada 2025 roku złożył wniosek o wykonywanie pracy zdalnej. Do 3 grudnia 2025 roku pracodawca nie odniósł się do niego. Ponieważ upłynął siedmiodniowy termin na poinformowanie pracownika o przyczynie ewentualnego odmownego załatwienia wniosku, milczenie pracodawcy wywołało skutek równoznaczny z uwzględnieniem (pozytywnym rozpatrzeniem wniosku).
Uprawnienia pracownika będącego rodzicem dziecka z niepełnosprawnością
Rozwiązaniami, które mogą być pomocne dla rodzica dziecka z niepełnosprawnością w godzeniu obowiązków pracowniczych z obowiązkami związanymi z opieką nad dzieckiem, są:
praca w systemie przerywanego czasu pracy, według z góry ustalonego rozkładu przewidującego nie więcej niż jedną przerwę w ciągu doby, trwającą nie dłużej niż 5 godzin (przerwy nie wlicza się do czasu pracy, jednakże za jej czas trwania pracownikowi przysługuje prawo do wynagrodzenia w wysokości połowy wynagrodzenia należnego za czas przestoju);
rozkład ruchomego czasu pracy przewidujący różne godziny rozpoczynania pracy w poszczególnych dniach albo przewidujący przedział czasu, w którym pracownik decyduje o godzinie rozpoczęcia pracy w poszczególnych dniach;
indywidualny, ustalony dla danego pracownika harmonogram w ramach systemu czasu pracy, którym pracownik jest objęty.
Pracodawca ma obowiązek uwzględnić wniosek pracownika o zastosowanie wobec niego wspomnianych rozwiązań, jeżeli pracownik zalicza się przynajmniej do jednej z grup opisanych wyżej przy omawianiu uprawnienia do wykonywania pracy zdalnej. Analogicznie pracodawca może odmówić pozytywnego rozpatrzenia wniosku ze względu na organizację pracy lub rodzaj wykonywanej pracy, informując o tym pracownika (art. 139, art. 1401, art. 142, art. 1421 § 1-2 kp).
Przepisy dotyczące obu uprawnień – do wykonywania pracy zdalnej i w systemie przerywanego czasu pracy oraz według dogodnego rozkładu czasu pracy – stosuje się do pracowników będących rodzicami dzieci z niepełnosprawnościami również po ukończeniu przez dziecko 18. roku życia (art. 6719 § 7, art. 1421 § 3 kp).
Przykład 2.
Pracodawca, na wniosek pracownika będącego rodzicem dziecka, w przypadku którego stwierdzono ciężkie i nieodwracalne upośledzenie, ustalił dla niego pracę w systemie przerywanego czasu pracy, według rozkładu przewidującego jedną przerwę w pracy w ciągu doby, trwającą 2 godziny, między 12:00 a 14:00.
Przykład 3.
Rodzic dziecka z niepełnosprawnością wykonuje pracę według rozkładu czasu pracy ustalonego na jego wniosek przez pracodawcę, w ramach którego, według swojej decyzji, może rozpoczynać pracę między godzinami 7:00 a 9:00, i odpowiednio kończyć ją, po przepracowaniu 8 godzin, między 15:00 a 17:00.
Dodatkowy urlop wychowawczy
Pracownik zatrudniony co najmniej 6 miesięcy ma prawo do urlopu wychowawczego w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Do 6-miesięcznego okresu zatrudnienia wlicza się poprzednie okresy zatrudnienia. Wymiar urlopu wychowawczego wynosi do 36 miesięcy. Urlop jest udzielany na okres nie dłuższy niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6. rok życia.
Jeżeli z powodu stanu zdrowia potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności dziecko wymaga osobistej opieki pracownika, niezależnie od urlopu wspomnianego wyżej, może być udzielony pracownikowi urlop wychowawczy w wymiarze do 36 miesięcy, jednak na okres nie dłuższy niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia. Zatem łącznie pracownik dziecka z niepełnosprawnością może wykorzystać urlop wychowawczy w wymiarze do 6 lat.
Zasiłek opiekuńczy
Zasiłek opiekuńczy przysługuje pracownikowi zwolnionemu od wykonywania pracy z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki m.in. nad:
chorym dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji do ukończenia 18 lat;
dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji do ukończenia 18 lat w przypadku porodu lub choroby małżonka ubezpieczonego lub rodzica dziecka, stale opiekujących się dzieckiem, jeżeli poród lub choroba uniemożliwia temu małżonkowi lub rodzicowi sprawowanie opieki, a także w przypadku pobytu małżonka ubezpieczonego lub rodzica dziecka, stale opiekujących się dzieckiem, w szpitalu albo innym zakładzie leczniczym podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne.
W tych przypadkach zasiłek opiekuńczy przysługuje maksymalnie przez 30 dni w roku kalendarzowym. Wynosi on – zgodnie z generalną zasadą, dotyczącą wszystkich osób uprawnionych do zasiłku opiekuńczego – 80% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia wypłaconego za 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym nastąpiło zwolnienie od wykonywania pracy, a jeżeli to zwolnienie nastąpiło przed upływem 12 miesięcy – przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia (art. 32 ust. 1 pkt 2a i 2b, art. 33 ust. 1 pkt 1a, art. 36 ust. 1 i 2 Ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa).
Przyznawanie szczególnych uprawnień pracownikom będącym rodzicami dzieci z niepełnosprawnościami uzasadnione jest koniecznością zapewnienia im możliwości sprawowania stałej, często czasochłonnej opieki. Dodatkowe wsparcie pozwala im lepiej godzić obowiązki zawodowe z obowiązkami rodzicielskimi, ograniczając ryzyko rezygnacji z pracy. Takie rozwiązania sprzyjają również wyrównywaniu szans i integracji społecznej rodzin wychowujących dzieci z niepełnosprawnościami.
