Zmiana numeru PESEL – kiedy jest możliwa i jak ją przeprowadzić?

Numer PESEL to unikalny, 11-cyfrowy identyfikator towarzyszący obywatelom Polski od urodzenia. Jest on kluczowym identyfikatorem do niemal wszystkich spraw urzędowych, bankowych i życiowych w Polsce. Na pierwszy rzut oka wydaje się niezmienny. Jednak istnieją ściśle określone sytuacje, w których polskie organy administracji publicznej dopuszczają możliwość jego zmiany. Kiedy więc zmiana numeru PESEL jest dopuszczalna, a kiedy niemożliwa? Można się tego dowiedzieć z niniejszego artykułu.

Konstrukcja numeru PESEL

Numer PESEL to 11-cyfrowy ciąg cyfr, który identyfikuje konkretną osobę fizyczną, zawierający datę urodzenia, numer porządkowy, oznaczenie płci oraz liczbę kontrolną, przy czym:

• pierwsze 6 cyfr w numerze PESEL to 2 ostatnie cyfry roku urodzenia, miesiąc urodzenia wraz z zakodowanym stuleciem urodzenia oraz dzień urodzenia; z zastrzeżeniem, że stulecie urodzin kodowane jest poprzez dodanie do liczby oznaczającej miesiąc urodzenia liczby 0 – w przypadku osób urodzonych w latach 1900-1999 lub liczby 20 – w przypadku osób urodzonych w latach 2000-2099;
• cyfry od 7 do 10 to numer porządkowy, z zastrzeżeniem, że 10. cyfra wchodząca w skład numeru porządkowego zawiera oznaczenie płci w formie cyfry parzystej, w tym „0” dla kobiet, a cyfry nieparzystej dla mężczyzn;
• 11. cyfra numeru PESEL to liczba kontrolna umożliwiająca elektroniczną kontrolę poprawności nadanego numeru identyfikacyjnego.

Kto uzyska PESEL?

Numer PESEL jest nadawany osobie, której dane są gromadzone w rejestrze PESEL i rejestrze mieszkańców. Jest nadawany z urzędu. 

Wyjątek od nadania numeru PESEL z urzędu dotyczy sytuacji, kiedy następuje to na wniosek osoby, której dane w rejestrze PESEL mogą być gromadzone, i jest ona na podstawie odrębnych przepisów zobowiązana do posiadania numeru PESEL.

W rejestrze PESEL gromadzone są dane:

1. obywateli polskich zamieszkujących na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
2. obywateli polskich zamieszkujących poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z ubieganiem się o polski dokument tożsamości;
3. cudzoziemców zamieszkujących na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Rejestr PESEL zawiera następujące dane:

1. nazwisko i imię (imiona);
2. nazwisko rodowe;
3. imiona i nazwiska rodowe rodziców;
4. numery PESEL rodziców, jeżeli zostały im nadane;
5. datę urodzenia;
6. miejsce urodzenia;
7. kraj urodzenia;
8. stan cywilny;
9. oznaczenie aktu urodzenia i urzędu stanu cywilnego, w którym został on sporządzony;
10. płeć;
11. numer PESEL;
12. obywatelstwo albo status bezpaństwowca;
13. imię i nazwisko rodowe oraz numer PESEL małżonka, jeżeli został mu nadany;
14. datę zawarcia związku małżeńskiego, oznaczenie aktu małżeństwa i urzędu stanu cywilnego, w którym został on sporządzony, datę rozwiązania związku małżeńskiego, sygnaturę akt i oznaczenie sądu, który rozwiązał małżeństwo, sygnaturę akt i oznaczenie sądu, który ustalił nieistnienie małżeństwa, sygnaturę akt i oznaczenie sądu, który unieważnił małżeństwo, datę zgonu małżonka albo datę znalezienia jego zwłok, oznaczenie jego aktu zgonu i urzędu stanu cywilnego, w którym ten akt został sporządzony;
15.  adres i datę zameldowania na pobyt stały;
16. kraj miejsca zamieszkania;
17. kraj poprzedniego miejsca zamieszkania;
18. data wymeldowania z miejsca pobytu stałego;
19. adres i datę zameldowania na pobyt czasowy oraz datę upływu deklarowanego terminu pobytu;
20. datę wymeldowania z miejsca pobytu czasowego;
21. datę wyjazdu poza granice Rzeczypospolitej Polskiej trwającego dłużej niż 6 miesięcy i wskazanie kraju wyjazdu;
22. przewidywany okres pobytu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej trwającego dłużej niż 6 miesięcy;
23. datę powrotu z wyjazdu poza granice Rzeczypospolitej Polskiej trwającego dłużej niż 6 miesięcy;
24. serię, numer i datę ważności ostatniego wydanego dowodu osobistego obywatela polskiego oraz oznaczenie organu wydającego dokument;
25. serię, numer i datę ważności ostatniego wydanego paszportu obywatela polskiego;
26. serię, numer i datę ważności ważnego dokumentu podróży cudzoziemca lub innego ważnego dokumentu potwierdzającego tożsamość i obywatelstwo, a w przypadku osoby przybyłej do Polski z Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oznaczenie dokumentu, na podstawie którego dokonano ustalenia tożsamości osoby;
27. status cudzoziemca; 
28. przyczynę nadania lub utraty statusu UKR;
29. datę zgonu albo datę znalezienia zwłok, numer aktu zgonu i oznaczenie urzędu stanu cywilnego, w którym ten akt został sporządzony.

Wykorzystanie PESEL w codziennym życiu

Numer PESEL wykorzystywany jest w następujących sytuacjach:

• w kontaktach z urzędami i instytucjami;
• przy korzystaniu z opieki zdrowotnej w ramach NFZ;
• przy wybieraniu recept;
• jako identyfikator podatkowy;
• jako numer identyfikacyjny przy korzystaniu z usług bankowych, takich jak zakładanie rachunków bankowych, zawieranie umów kredytowych;
• zawieranie umów o świadczenie usług;
• zawieranie umów dotyczących zatrudnienia;
• dokonywanie czynności notarialnych;
• wnoszenie spraw do sądu;
• prowadzenie egzekucji komorniczej.

Dopuszczalność zmiany PESEL

Ustawa z dnia 24 września 2010 roku o ewidencji ludności w art. 19 określa sytuacje, kiedy numer PESEL może zostać zmieniony. 

Przykład 1. 

Pan Tomasz dokonał korekty płci. Od momentu otrzymania postanowienia dopełnia on związanych z tym formalności prawnych i urzędowych. Czy w jego przypadku możliwa jest zmiana numeru PESEL? Z uwagi na to, że 10. cyfra wchodząca w skład numeru porządkowego PESEL zawiera oznaczenie płci w formie cyfry parzystej, w tym „0” dla kobiet, a cyfry nieparzystej dla mężczyzn, będzie możliwość zmiany w tym przypadku numeru PESEL.

Przykład 2. 

Pani Grażyna chciałaby zmienić swój dotychczasowy numer pesel i zmienić niektóre cyfry wskazane w tym identyfikatorze, aby były to jej szczęśliwe liczby. Czy ma taką możliwość? W przypadku pani Grażyny nie ma podstaw do zmiany numeru PESEL.

Kto występuje o zmianę numeru PESEL?

W przypadku korekty płci organem właściwym do wystąpienia o zmianę numeru PESEL jest kierownik urzędu stanu cywilnego dokonujący w akcie urodzenia korekty płci. Korekta ta dokonywana jest w formie wzmianki dodatkowej na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu wydanego w sprawie dotyczącej korekty płci. 

Podobnie w przypadku zmiany PESEL w sytuacji sprostowania daty urodzenia organem właściwym do wystąpienia o zmianę numeru PESEL jest kierownik urzędu stanu cywilnego dokonujący w akcie urodzenia sprostowania daty urodzenia.

W przypadku nadania numeru PESEL na skutek omyłki organu administracji publicznej mającej wpływ na numer PESEL lub wprowadzenia w błąd organu administracji publicznej co do tożsamości osoby organem właściwym do wystąpienia o zmianę numeru PESEL jest organ, który wystąpił o nadanie numeru PESEL z urzędu lub przyjął wniosek o nadanie tego numeru.

Przykład 3. 

Pani Daria dokonała korekty płci i została powiadomiona o zmianie numeru PESEL. Chce ona dalej posługiwać się starym numerem PESEL, bo lepiej go pamięta. Czy jest to prawnie możliwe? Pani Daria musi używać zmienionego numeru PESEL i nie ma tutaj żadnych odstępstw. Od momentu powiadomienia o zmianie PESEL używa się tylko zmienionego identyfikatora. 

Sprostowanie daty urodzenia a PESEL

Sprostowanie daty urodzenia ma wpływ na zmianę numeru PESEL. Sprostowanie w tej sytuacji dokonywane jest poprzez sprostowanie aktu stanu cywilnego – aktu urodzenia. 

Sprostowania aktu stanu cywilnego dokonuje się

• z urzędu;
• na wniosek osoby, której ten akt dotyczy, lub jej przedstawiciela ustawowego, 
• na wniosek osoby mającej w tym interes prawny;
• prokuratora.

Sprostowanie dokonywane jest w formie czynności materialno-technicznej. Sprostowanie aktu stanu cywilnego, które jest dokonywane z urzędu lub na wniosek innej osoby niż ta, której akt dotyczy, lub jej przedstawiciela ustawowego, wiąże się z obowiązkiem powiadomienia osoby, której akt dotyczy, dokonywanego przez kierownika urzędu stanu cywilnego o zamiarze sprostowania lub o złożeniu wniosku o sprostowanie aktu stanu cywilnego. Kierownik urzędu stanu cywilnego, dokonując sprostowania, wydaje wnioskodawcy odpis zupełny sprostowanego aktu stanu cywilnego.

Zmiana płci a PESEL

Zmiana numeru PESEL po korekcie płci wiąże się z koniecznością zmiany 10. cyfry, która koduje płeć. 

Obecnie, aby zmienić płeć prawną, należy złożyć wniosek do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania wnioskodawcy. Opłata sądowa za wniosek wynosi 100 zł. Rozstrzygając w przedmiocie wniosku o korektę płci, sąd orzeka postanowieniem. Wniosek może zostać uwzględniony lub oddalony. Po uwzględnieniu wniosku może dojść do zmiany numeru PESEL.

Omyłka organu administracji publicznej mająca wpływ na numer PESEL lub wprowadzenie w błąd organu administracji publicznej co do tożsamości osoby

Jeśli chodzi o trzeci przypadek dopuszczający zmianę nadanego numeru PESEL, należy rozróżnić w tym przypadku dwie sytuacje – omyłkę organu mającą wpływ na brzmienie numeru PESEL oraz błąd organu co do tożsamości posiadacza dotychczasowego numeru PESEL. 

Kogo powiadomić o zmianie numeru PESEL?

Należy pamiętać, że w przypadku zmiany numeru PESEL trzeba poinformować odpowiednie instytucje i organy, w tym m.in.:

• pracodawcę;
• bank;
• złożyć wnioski o zmiany w księgach wieczystych, jeśli osoba, której zmieniono PESEL, jest właścicielem nieruchomości;
• złożyć informacje aktualizujące dane w KRS, CEIDG w przypadku przedsiębiorców.

Podsumowanie - zmiana numeru PESEL

Podsumowując, zmiana PESEL nastąpi w ściśle określonych sytuacjach. Sama wola zmiany numeru PESEL bez wystąpienia określonych powodów do zmiany tego identyfikatora nie będzie skutkowała możliwością zmiany. Numer ten co do zasady nadawany jest raz na całe życie.