Prawidłowe rozumienie pojęcia wykonywanie pracy na rzecz pracodawcy jest kluczowe przy ustalaniu, czy osoba realizująca usługi na podstawie umowy cywilnoprawnej powinna być traktowana jako zleceniobiorca, czy jako pracownik dla celów ubezpieczeń społecznych. Problem ten, niezwykle istotny w kontekście rozliczania składek, został szczegółowo omówiony w Uchwale Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia 2021 roku (III UZP 3/21).
Rozszerzone pojęcie pracownika w systemie ubezpieczeń społecznych
We wspomnianym orzeczeniu Sądu Najwyższego wskazano, że zgodnie z art. 8 ust. 2a Ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych – dalej „ustawa systemowa” – za pracownika, w rozumieniu tej ustawy, uważa się także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. Wspomniany przepis rozszerza pojęcie pracownika dla celów ubezpieczeń społecznych poza sferę stosunku pracy.
Tak więc art. 8 ust. 2a ustawy systemowej nie dotyczy wyłącznie sytuacji, w której pracownik zawiera ze swoim pracodawcą umowę cywilnoprawną na dodatkową pracę na jego rzecz, obok lub ponad dotychczasowe zatrudnienie pracownicze. Przepis ten obejmuje swym zakresem także sytuację, w której pracownik świadczy pracę na rzecz swojego pracodawcy na podstawie umowy zawartej z innym podmiotem.
Dlaczego rozszerzono pojęcie pracownika?
Podstawowym celem wprowadzenia art. 8 ust. 2a ustawy systemowej było dążenie do ograniczenia korzystania przez pracodawców z umów cywilnoprawnych w celu zatrudniania własnych pracowników do realizacji tych samych zadań, które wykonują w ramach łączącego strony stosunku pracy, aby ominąć ograniczenia wynikające z ochronnych przepisów prawa pracy (m.in. w zakresie reglamentacji czasu pracy), a także, aby uniknąć obciążeń z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne od tych umów.
Intencją ustawodawcy była też ochrona pracowników przed skutkami zmiany podmiotowej po stronie zatrudniających w trakcie procesu świadczenia pracy, polegającej na przekazywaniu pracowników przez macierzystego pracodawcę innym podmiotom (podwykonawcom) zatrudniającym tych pracowników w ramach umów cywilnoprawnych nieobjętych obowiązkiem ubezpieczeń społecznych (umowa o dzieło) lub zwolnionych z tego obowiązku w razie zbiegu ze stosunkiem pracy umowy cywilnoprawnej, do której stosuje się przepisy o zleceniu.
W orzecznictwie podkreślono również, że art. 8 ust. 2a ustawy systemowej wychodzi naprzeciw ograniczaniu czy też próbom obchodzenia przez pracodawców praw pracowniczych wskutek omijania bezwzględnych przepisów prawa pracy, w szczególności w zakresie pracy w godzinach nadliczbowych. Zwraca się uwagę na problem zatrudniania pracowników poza normalnym czasem pracy na podstawie umów cywilnoprawnych przy pracach tego samego rodzaju co prace objęte stosunkiem pracy, a więc obchodzenia przepisów prawa dotyczących czasu pracy w godzinach nadliczbowych oraz składek na ubezpieczenie społeczne.
Uznano też, że to, że formalnym kontrahentem pracownika (np. w charakterze zleceniodawcy) jest podmiot trzeci (inny niż pracodawca) nie powinno mieć w analizowanym tu zakresie większego znaczenia, skoro ostatecznym beneficjentem pracy jest nadal ten sam pracodawca, korzystający z pracy pracownika.
Wykonywanie pracy na rzecz pracodawcy - kto jest płatnikiem składek?
Pracodawca, którego pracownik wykonuje na jego rzecz pracę w ramach umowy cywilnoprawnej zawartej z osobą trzecią, jest płatnikiem składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe z tytułu tej umowy. Zatem przepisy prawa ubezpieczeń społecznych nakładają na pracodawców obowiązki płatnika składek na ubezpieczenia społeczne w związku z umową cywilnoprawną zawartą przez pracownika z osobą trzecią, jeżeli w ramach takiej umowy pracownik wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. W orzecznictwie podkreśla się, że obowiązki płatnika powinny obciążać podmiot, na którego rzecz praca w ramach umowy cywilnoprawnej jest faktycznie świadczona, i który w związku z tym uzyskuje jej rezultaty, unikając obciążeń i obowiązków wynikających z przepisów prawa pracy.
Wykonywanie pracy na rzecz pracodawcy - Kiedy mamy z nią do czynienia?
Sąd Najwyższy stwierdził we wspomnianej uchwale, że „praca wykonywana na rzecz pracodawcy” to praca, której pracodawca jest rzeczywistym beneficjentem, bez względu na formalną więź prawną łączącą pracownika z osobą trzecią. Niezależnie od rodzaju wykonywanych czynności przez pracownika, wynikających z umowy zawartej z innym podmiotem, oraz bez względu na tożsamość rodzaju działalności prowadzonej przez pracodawcę i osobę trzecią, przesłanką wystarczającą do zastosowania art. 8 ust. 2a ustawy systemowej jest korzystanie przez pracodawcę z wymiernych rezultatów pracy swojego pracownika, który jest wynagradzany przez osobę trzecią ze środków pozyskanych od pracodawcy w ramach umowy łączącej pracodawcę z innym podmiotem. Z punktu widzenia przepływów finansowych to pracodawca przekazuje osobie trzeciej środki na sfinansowanie określonego zadania, stanowiącego przedmiot swojej własnej działalności, a osoba trzecia, wywiązując się z przyjętego zobowiązania, zatrudnia pracowników pracodawcy. Wszystko to zaś ma zwykle na celu obniżenie kosztów zatrudnienia przez zastąpienie „oskładkowanego” wynagrodzenia za pracę „nieoskładkowanym” wynagrodzeniem za wykonanie usług (lub ewentualnie dzieła).
Chodzi o to, że w zorganizowanym procesie pracy u pracodawcy pojawia się osoba trzecia jako sprzedawca usług (dzieła), a usługi te wykonują pracownicy zatrudnieni przez pracodawcę. W takim przypadku pracodawca w sensie organizacyjnym jest odbiorcą pracy swoich pracowników, a w sensie prawnym – nabywcą zamówionej przez siebie usługi (dzieła). Natomiast w odwrotnym przypadku, gdy pracodawca sprzedaje usługi innemu podmiotowi, które wykonują jego pracownicy, nie ma zastosowania norma z art. 8 ust. 2a ustawy systemowej.
Pracodawca – wskutek podwykonawstwa – zawłaszcza w ostatecznym rozrachunku rezultat pracy wykonanej przez swojego pracownika. Dochodzi do przysparzania korzyści pracodawcy, które nie tylko należy rozumieć jako rzeczywisty zysk już w momencie świadczenia pracy przez pracownika, lecz oceniać przez pryzmat potencjalnych zysków (spodziewanych, wysoce prawdopodobnych), jakie w niedalekiej przyszłości przyniesie praca danej osoby, nawet wówczas, gdy jest to praca zespołowa, w której wyodrębnienie pojedynczego rezultatu pracy nie składa się na gotowy produkt, moduł, system.
Cel art. 8 ust. 2a ustawy systemowej, jakim było zapobieganie pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej z innym podmiotem i faktycznemu wykonywaniu pracy na rzecz podmiotu, z którym dana osoba zawarła umowę o pracę, powinien być osiągnięty również w przypadku nadużycia pracodawcy, polegającego np. na tworzeniu spółek-córek oraz zmowie firm w celu zatrudniania tych samych osób na podstawie umów o pracę przez jedną firmę i umów cywilnoprawnych przez drugą firmę. Ten nieakceptowany przez ustawodawcę cel może demonstrować się brakiem czytelnego podziału prac na wykonywane w ramach poszczególnych więzi zatrudnienia czy sztucznym podziałem jednego zadania roboczego między różne więzi zatrudnienia z różnymi podmiotami.
Nie można też wykluczyć zastosowania art. 8 ust. 2a ustawy systemowej w sytuacji, gdy pracodawca nie uzyskuje bezpośrednio korzyści z wykonywania przez ubezpieczonego pracy w ramach umowy cywilnoprawnej oraz w sytuacji, gdy ubezpieczony pracę tę wykonuje zarówno na rzecz pracodawcy, jak i na rzecz podmiotu, z którym zawarł umowę cywilnoprawną. Przepis ten stanowi o wykonywaniu pracy „na rzecz” pracodawcy, a nie o wykonywaniu pracy „na korzyść” pracodawcy ani „wyłącznie na rzecz” pracodawcy. Korzyść z pracy pracownika zatrudnionego równolegle na podstawie umowy cywilnoprawnej mogą zatem odnosić zarówno pracodawca, jak i zleceniodawca.
Przykład 1.
Agencja zatrudnienia ma bazę osób chętnych do podjęcia pracy dodatkowej. Kierując osoby do pracy u zamawiającego, agencja zawiera z nimi umowy zlecenia i w zależności od sytuacji danej osoby zgłasza ją do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego lub tylko do ubezpieczenia zdrowotnego. Osoby, z którymi są przez agencję zawierane umowy zlecenia, w ramach których wykonują one pracę na rzecz swoich pracodawców, z którymi pozostają w stosunku pracy, są traktowane – w świetle ustawy systemowej (art. 8 ust. 2a) – jak pracownicy tego pracodawcy. W konsekwencji po stronie agencji zatrudnienia nie powstaje w odniesieniu do tych osób obowiązek odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne. Obowiązek ten ciąży na pracodawcach tych osób.
Wprowadzenie szerokiego rozumienia pojęcia „pracownika” w przepisach ustawy systemowej ma zapobiegać przypadkom obchodzenia przepisów prawa ubezpieczeń społecznych w przypadkach, w których osoba zatrudniona u danego pracodawcy w ramach stosunku pracy wykonuje dodatkowo na jego rzecz pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej z innym podmiotem.
